Đặt vấn đề

Giả sử có một con sông.

Bạn đứng trên cầu, rút điện thoại ra và chụp một tấm hình.

Tách.

Trong bức ảnh ấy, con sông đứng yên.

Nước đứng yên. Chiếc lá đang trôi đứng yên. Một con cá vừa quẫy dưới mặt nước bị đông cứng giữa cú quẫy.

Mây ngừng bay. Ánh nắng ngừng đổi. Người chèo thuyền phía xa cũng bị nhốt lại trong một phần nghìn giây.

Nếu một đứa trẻ sáu tuổi nhìn bức ảnh rồi hỏi:

“Con sông có đứng yên như vậy mãi không?”

Ta sẽ bật cười.

Tất nhiên là không.

Nhưng người lớn chúng ta làm chuyện tương tự mỗi ngày.

Nhìn một người đang thất bại, ta nói:

“Nó là người thất bại.”

Nhìn một công ty đang thua lỗ, ta kết luận:

“Công ty này tệ.”

Nhìn một đứa trẻ học dở toán, ta đóng dấu:

“Nó không có năng khiếu toán.”

Ta lấy một trạng thái tại thời điểm $t_0$, rồi âm thầm biến nó thành bản chất vĩnh viễn.

Ta lấy một khung hình của bộ phim rồi tưởng rằng mình đã xem xong cả bộ phim.

Đó là một hình ảnh đơn giản để bắt đầu hiểu phương pháp tư duy siêu hình: xem xét sự vật tương đối cô lập, tĩnh tại và có những ranh giới cứng; nếu có thay đổi thì dễ chỉ nhìn phần bề mặt hoặc nguyên nhân bên ngoài.

Nghe có vẻ rất triết học.

Nhưng thật ra cách nghĩ ấy đang sống ngay trong đầu chúng ta, mỗi ngày.

Trước hết: “siêu hình” ở đây nghĩa là gì?

Có một cái bẫy ngôn ngữ nằm ngay giữa đường.

Trong triết học phương Tây, metaphysics là tên của một ngành triết học rộng, nghiên cứu những câu hỏi như:

Cái gì thực sự tồn tại?
Bản chất của thời gian là gì?
Nguyên nhân là gì?
Một vật thay đổi đến đâu thì vẫn còn là chính nó?
Ý thức và vật chất quan hệ với nhau thế nào?
Con người có tự do ý chí hay không?

Stanford Encyclopedia of Philosophy lưu ý rằng metaphysics rất khó được gói trong một định nghĩa duy nhất; phạm vi của nó đã thay đổi đáng kể qua lịch sử.

Đó không hoàn toàn là nghĩa được bàn trong bài này.

Trong khung thuật ngữ của triết học Mác - Lênin, phương pháp siêu hình thường được đặt đối lập với phương pháp biện chứng. Bài viết chỉ tập trung vào nghĩa phương pháp luận này.

Nói đơn giản:

Tư duy siêu hình giống như bấm nút Pause lên thế giới, tháo một vật ra khỏi mạng lưới xung quanh nó, rồi nghiên cứu vật đó như thể trạng thái hiện tại là cố định.

Phép tạm dừng ấy có ích. Vấn đề bắt đầu khi ta quên mất mình đã bấm Pause.

Bốn chiếc kính của tư duy siêu hình

1. Tách sự vật khỏi các mối quan hệ

Giả sử trên bàn có một chậu cây đang héo.

Cách giải thích nhanh nhất là:

Cây này yếu.

Nghe hợp lý. Nhưng thử đào xuống một tầng:

1          ánh sáng
2             ↓
3nhiệt độ → CÂY ← nước
4             ↑
5            đất
6             ↑
7        vi sinh vật

Thay đất, cây đổi. Thay lượng nước, cây đổi. Đưa vào bóng tối, cây đổi. Đưa ra nắng gắt, cây cũng đổi.

Thứ ta gọi là “cái cây” đang tồn tại bên trong một mạng lưới trao đổi vật chất và năng lượng liên tục. Carbon dioxide đi vào, oxygen đi ra, nước từ đất chạy lên thân, tế bào phân chia, rễ mọc thêm từng chút một.

Nhìn từ xa, cái cây có vẻ đứng yên. Ở bên trong, nó đang náo nhiệt như một cái chợ.

Tư duy siêu hình có xu hướng cắt những sợi dây ấy:

1[CÂY]

rồi nghiên cứu cái hộp.

Cách làm này không phải lúc nào cũng sai. Nhưng cái hộp chỉ là ranh giới ta tạm vẽ ra để suy nghĩ, không phải toàn bộ thực tại.

2. Đóng băng sự vật trong một trạng thái

Hãy tưởng tượng một viên đá lạnh nằm trên bàn.

Lúc 10:00:

1🧊

Bạn kết luận:

Đây là một vật rắn.

Đúng.

Đến 10:40:

1💧

Hai giờ sau, một phần nước có thể đã bốc hơi.

Vậy viên đá “là” gì: đá, nước hay hơi nước?

Câu trả lời phụ thuộc vào thời điểm và điều kiện ta quan sát.

Một lỗi tư duy phổ biến là:

$$ \operatorname{State}(t_0) \approx \operatorname{Identity} $$

Tức là:

trạng thái hiện tại gần như đồng nghĩa với bản chất của sự vật.

Trong thực tế, một mô tả phù hợp hơn sẽ là:

$$ \operatorname{State}(t) = f(\text{time, environment, history, interaction, structure}) $$

Trạng thái của một thứ là kết quả của lịch sử, môi trường, cấu trúc bên trong và các tương tác của nó.

Một đứa trẻ điểm toán thấp hôm nay chưa chắc sẽ học toán kém năm năm nữa. Một startup đang lỗ chưa chắc là doanh nghiệp tệ. Một hệ thống chạy ổn hôm nay chưa chắc có kiến trúc tốt.

Dân IT rất dễ ăn cú này.

1CPU: 20%
2RAM: 35%
3Latency: 80 ms

Ta nói:

Hệ thống khỏe.

Ba tháng sau, lưu lượng tăng 20 lần:

1CPU: 100%
2RAM: OOM
3Latency: xin đừng hỏi

“Hệ thống khỏe” hóa ra chỉ có nghĩa là:

hệ thống khỏe trong điều kiện A, ở quy mô B, tại thời điểm C.

Bỏ ba vế phía sau, một nhận xét có điều kiện biến thành một chân lý giả.

3. Biến ranh giới tương đối thành ranh giới tuyệt đối

Tư duy con người rất thích chia hộp.

1Tốt | Xấu
2Đúng | Sai
3Giỏi | Dở
4Thành công | Thất bại
5Bạn | Thù

Não thích chuyện này vì nó tiết kiệm công sức.

Giống như một bộ phân loại đơn giản:

1def classify(score):
2    if score > 0.5:
3        return "GOOD"
4    return "BAD"

Xong thuật toán. Quá dễ.

Nhưng con người thật không phải kiểu dữ liệu Boolean.

Một người có thể rất giỏi kỹ thuật nhưng giao tiếp kém. Một nhân viên có thể thất bại ở vị trí quản lý nhưng xuất sắc khi trở lại làm chuyên gia. Một quyết định có thể đúng trong ngắn hạn nhưng tạo hậu quả xấu trong dài hạn. Một đối thủ hôm nay có thể trở thành đối tác ngày mai.

Các ranh giới vẫn tồn tại. Nhưng nhiều ranh giới không phải tường bê tông. Chúng giống đường phấn trên sân: gặp một trận mưa là bắt đầu nhòe.

4. Chỉ nhìn tác động bên ngoài, bỏ qua cấu trúc bên trong

Một hệ thống phần mềm bị chậm.

Ta hỏi:

Tại sao?

Câu trả lời hấp dẫn nhất là:

Vì lưu lượng tăng.

Nghe hợp lý. Nhưng lưu lượng có thể chỉ là thứ bóp cò.

Phía trong hệ thống có thể đã tồn tại:

connection pool quá nhỏ;
truy vấn $O(n^2)$;
cache hit rate thấp;
database index sai;
lock contention;
memory leak;
kiến trúc vốn chỉ chịu nổi 1.000 request mỗi giây.

Lưu lượng tăng không tạo ra tất cả các vấn đề ấy. Nó chỉ làm những giới hạn đã nằm trong hệ thống lộ ra.

Tương tự, khi một cây cầu sập đúng lúc xe tải chạy qua, câu “cầu sập vì chiếc xe” có thể đúng ở tầng gần nhất. Nhưng phân tích chưa thể dừng ở đó.

Ta còn phải hỏi:

Tại sao cùng chiếc xe ấy đi qua một cây cầu khác mà cầu không sập?

 1xe tải
 2   ↓
 3tải trọng
 4   ↓
 5ứng suất
 6   ↓
 7vết nứt vi mô
 8   ↓
 9mỏi vật liệu
10   ↓
11thiết kế + tuổi cầu + ăn mòn + bảo trì
12   ↓
13SẬP

Một sự kiện bên ngoài có thể là điều kiện kích hoạt. Muốn hiểu biến đổi, ta phải nhìn cả tác động từ môi trường lẫn cấu trúc và khả năng chịu đựng bên trong.

Nhưng khoan: tư duy siêu hình không phải đồ bỏ đi

Nếu đọc đến đây rồi kết luận:

“Vậy tư duy siêu hình là sai.”

thì chúng ta vừa dùng một kiểu phán xét khá siêu hình để nói về tư duy siêu hình.

Hơi vòng.

Trong thực tế, việc tách một đối tượng khỏi môi trường và tạm coi nó đứng yên là thao tác cực kỳ hữu ích.

Khoa học làm việc này suốt.

Giả sử muốn nghiên cứu ảnh hưởng của nhiệt độ đến một phản ứng hóa học. Ta cố giữ các biến khác ổn định:

$$ P = \text{constant} $$

$$ \text{Concentration} = \text{constant} $$

rồi thay đổi:

$$ \text{Temperature} $$

Đó chính là việc cố tình cắt bớt thế giới. Nếu đem toàn bộ vũ trụ vào phương trình, chắc đến đời cháu nội chúng ta vẫn chưa chạy xong phép tính.

Muốn sửa một chiếc đồng hồ, người thợ cũng phải tháo nó ra. Họ cầm một bánh răng lên, đo đường kính, đếm số răng, xem nó mòn bao nhiêu. Trong vài phút ấy, họ có quyền tạm quên những bánh răng khác.

Sai lầm chỉ xuất hiện khi người thợ cầm bánh răng trên tay rồi tuyên bố:

“Tôi đã hiểu chiếc đồng hồ.”

Không. Họ mới hiểu một bánh răng.

Giới hạn quan trọng nhất nằm ở đây:

Phương pháp siêu hình rất mạnh khi chia thế giới thành những phần có thể nghiên cứu, nhưng trở nên yếu khi ta quên ghép các phần ấy trở lại.

Trong phần mở đầu Anti-Dühring, Engels cũng cho rằng cách tư duy này là chính đáng, thậm chí cần thiết trong một số phạm vi; vấn đề xuất hiện khi nó đi quá giới hạn phù hợp và trở nên phiến diện.

Từ ảnh chụp sang chuỗi thời gian

Dân làm dữ liệu sẽ thấy ví dụ này khá quen.

Giả sử doanh thu hôm nay là:

$$ \text{Revenue} = 10\ \text{tỷ đồng} $$

Con số ấy gần như vô nghĩa nếu đứng một mình.

Ta cần biết:

1Ngày -7: 15 tỷ
2Ngày -6: 14 tỷ
3Ngày -5: 13 tỷ
4Ngày -4: 12 tỷ
5Ngày -3: 11 tỷ
6Ngày -2: 10,5 tỷ
7Ngày -1: 10,2 tỷ
8Hôm nay: 10 tỷ

Bây giờ ta mới nhìn thấy xu hướng.

Rồi thêm bối cảnh:

1khuyến mãi kết thúc 7 ngày trước
2top SKU bắt đầu thiếu hàng 5 ngày trước
3organic traffic giảm 18%

Một con số ban đầu đã biến thành một hệ thống quan hệ:

$$ \operatorname{Revenue}_t = f(\text{Traffic}_t, \text{Conversion}_t, \text{Inventory}_t, \text{Price}_t, \text{Promotion}_t, \text{Season}_t, \ldots) $$

Tư duy ảnh chụp dừng ở:

1Doanh thu = 10 tỷ

Tư duy quá trình hỏi tiếp:

1Tại sao là 10 tỷ?
2Nó đi từ đâu đến đây?
3Nó đang đi về đâu?
4Những biến nào đang tác động vào nó?
5Các biến ấy tác động lẫn nhau như thế nào?

Một bên nhìn điểm.

Một bên bắt đầu nhìn đường.

Khi một bức ảnh biến thành định kiến

Nơi tư duy ảnh chụp nguy hiểm nhất có lẽ không phải phòng thí nghiệm, mà là khi ta nhìn con người.

Giả sử một học sinh thi toán được 3 điểm.

Thông tin ban đầu chỉ có:

1Bài kiểm tra toán: 3/10

Nhưng não rất nhanh biến nó thành:

13/10
2  ↓
3học toán kém
4  ↓
5không thông minh
6  ↓
7sau này cũng không khá lên được

Từ một sự kiện, ta tạo ra một danh tính.

Đây là một bước nhảy khổng lồ.

Có thể hôm đó đứa trẻ bị sốt. Có thể em mất căn bản một chương. Có thể cách dạy không phù hợp. Có thể sáu tháng sau, gặp đúng giáo viên, em bắt đầu thích toán.

Con người không phải một file JPEG. Con người giống một tiến trình đang chạy:

1PID: 1827
2STATUS: running

Không chỉ đang chạy, mà còn cập nhật liên tục.

Điều tương tự xảy ra trong quản lý. Một nhân viên làm sai ba lần và người quản lý hình thành giả thuyết:

Người này cẩu thả.

Giả thuyết là điểm khởi đầu hợp lý. Rắc rối bắt đầu khi nó âm thầm biến thành bản án:

Người này là một người cẩu thả.

Từ đó, mỗi lỗi mới trở thành bằng chứng xác nhận. Những lần làm đúng bị coi là chuyện đương nhiên và biến mất khỏi trí nhớ.

Một cách phân tích tốt hơn sẽ hỏi:

 1Lỗi xảy ra ở loại tác vụ nào?
 2      ↓
 3Có mẫu lặp lại không?
 4      ↓
 5Yêu cầu có rõ không?
 6      ↓
 7Công cụ có dễ gây nhầm không?
 8      ↓
 9Thời hạn có quá gấp không?
10      ↓
11Đào tạo đã đủ chưa?
12      ↓
13Người này có thực sự không phù hợp không?

Có lúc kết luận cuối cùng vẫn là “nhân viên này không phù hợp”. Điểm khác biệt là kết luận ấy đến sau quá trình phân tích, không phải từ khung hình đầu tiên.

Tư duy biện chứng khác ở đâu?

Nếu giải thích cho một đứa trẻ sáu tuổi, mình sẽ nói:

1Tư duy siêu hình:  📸
2Tư duy biện chứng: 🎬

Một bên là ảnh. Một bên là phim.

Nói chính xác hơn, phương pháp biện chứng nhấn mạnh việc xem xét đối tượng trong các mối liên hệ, tác động qua lại, vận động, phát sinh và biến đổi của nó.

Tư duy siêu hình có xu hướng nhìn:

1A        B        C
2│        │        │
3└ riêng ─┴ riêng ─┘

Tư duy biện chứng cố nhìn:

1A ←────→ B
2↑       ↙
3│      ↙
4│     C
5└────→ D

Không chỉ mỗi vật thay đổi. A thay đổi có thể làm B thay đổi; B đổi lại tác động ngược về A. Từ vòng phản hồi ấy, một trạng thái hoặc cấu trúc mới có thể xuất hiện.

Nó giống một hệ thống đang vận hành hơn là một bảng tính đứng yên.

Ví dụ: một quán cà phê vắng khách

Ta thấy quán vắng và kết luận:

Quán này bán dở.

Nhưng nếu nhìn rộng hơn:

 1                      ┌── giá
 2                      │
 3vị trí ─────────────→ │
 4                      ↓
 5đối thủ → khách → doanh thu
 6   ↑          ↑         │
 7   │          │         ↓
 8review ← trải nghiệm ← nhân viên
 9   ↑                      │
10   └──── mạng xã hội ─────┘

Giá ảnh hưởng lượng khách. Lượng khách ảnh hưởng doanh thu. Doanh thu ảnh hưởng ngân sách nhân sự. Thiếu nhân viên kéo dài thời gian phục vụ. Trải nghiệm tệ tạo review xấu. Review xấu lại làm giảm lượng khách mới.

Một vòng phản hồi xuất hiện:

$$ \text{ít khách} \rightarrow \text{ít doanh thu} \rightarrow \text{cắt chi phí} \rightarrow \text{dịch vụ kém} \rightarrow \text{review xấu} \rightarrow \text{ít khách} $$

Nếu chỉ hỏi “ai làm sai?”, ta có thể không bao giờ nhìn thấy cái vòng ấy.

Đôi khi vấn đề không nằm trọn trong một con người hay một yếu tố. Nó nằm ở cấu trúc quan hệ giữa nhiều thứ.

Cái cây và khu rừng

Có một hình ảnh kinh điển khi nói về giới hạn của tư duy siêu hình:

thấy cây mà không thấy rừng.

Nhưng câu này còn thiếu một nửa.

Có hai kiểu sai:

1nhìn cây          nhìn rừng
2    ↓                 ↓
3quên rừng         quên cây

Muốn hiểu một hệ thống, ta phải liên tục thay đổi mức thu phóng:

 1khí hậu
 2   ↓
 3rừng
 4   ↓
 5cây
 6   ↓
 7lá
 8   ↓
 9tế bào
10   ↓
11phân tử

rồi đi ngược trở lại.

Trò chơi khó không phải là chọn cây hay rừng, mà là hiểu cây nằm trong rừng, rừng được tạo bởi cây, và cả hai cùng chịu tác động của đất, nước, khí hậu, con người cùng hàng nghìn yếu tố khác.

Phân tích tốt cần cả hai chuyển động:

zoom in để thấy cơ chế;
zoom out để thấy quan hệ và hệ quả.

Sáu câu hỏi để tránh “đóng băng thế giới”

Khi sắp đưa ra một kết luận rất chắc chắn, mình thấy sáu câu hỏi sau khá hữu ích:

Tôi đang nhìn một trạng thái hay một quá trình?
Điều gì đã xảy ra trước trạng thái hiện tại?
Tôi đã vô tình tách đối tượng khỏi những yếu tố nào?
Kết luận này đúng trong điều kiện và ở quy mô nào?
Nếu một biến quan trọng thay đổi, kết luận còn đúng không?
Đối tượng đang tác động ngược lại hệ thống ra sao?

Có thể viết thành mã giả:

 1def think(obj):
 2    current_state = observe(obj)
 3
 4    history = ask("Nó đã đi đến đây như thế nào?")
 5    relations = ask("Nó đang liên hệ với những gì?")
 6    dynamics = ask("Những thứ nào đang thay đổi?")
 7    conditions = ask("Kết luận đúng trong điều kiện nào?")
 8    feedback = ask("Nó tác động ngược lại hệ thống ra sao?")
 9
10    return analyze(
11        current_state,
12        history,
13        relations,
14        dynamics,
15        conditions,
16        feedback,
17    )

Đoạn mã này chắc chắn không chạy.

Nhưng dùng cho não thì khá ổn.

Tổng kết

Phương pháp tư duy siêu hình không phải một con quỷ triết học cần tiêu diệt. Nó giống nút Pause.

Pause rất hữu ích.

Muốn đọc một khung hình, phải tạm dừng. Muốn đo một bánh răng, phải tháo nó ra. Muốn làm thí nghiệm, phải cố định vài biến. Muốn gỡ lỗi phần mềm, có lúc phải cô lập từng dịch vụ.

Vấn đề bắt đầu khi ta bấm Pause rồi quên mất rằng mình đã bấm.

Ta nhìn một con người ở một thời điểm rồi tưởng đó là toàn bộ con người. Nhìn một doanh nghiệp trong một quý rồi tưởng đó là số phận doanh nghiệp. Nhìn một xã hội ở một lát cắt rồi tưởng lịch sử đã dừng. Nhìn một chiếc lá rồi tưởng mình hiểu khu rừng.

Thế giới thật không phải JPEG.

Nó giống một video khổng lồ: mỗi vật đang trao đổi vật chất, năng lượng và thông tin với những vật khác; nguyên nhân hôm nay có thể trở thành kết quả ngày mai; mỗi trạng thái hiện tại đều mang dấu vết của quá khứ và một số khả năng của tương lai.

Có lúc ta phải đóng băng thế giới để nhìn cho rõ.

Nhưng nhìn xong, hãy nhớ bấm Play.

Tham khảo

Bộ Giáo dục và Đào tạo, Giáo trình Triết học Mác - Lênin, NXB Chính trị quốc gia Sự thật, 2021. Thông tin thư mục tại Thư viện Đại học Công nghiệp Hà Nội.
Stanford Encyclopedia of Philosophy, Metaphysics, cập nhật nội dung năm 2023.
Friedrich Engels, Anti-Dühring, đặc biệt phần mở đầu về phương pháp tư duy siêu hình và biện chứng.

Tư duy siêu hình: Khi một bức ảnh không phải là cả thế giới