Đặt vấn đề

Có một đứa trẻ đang đứng trước một con chó lớn.

Con chó gầm gừ.

Đứa trẻ sợ.

Hai chân nó muốn chạy, tim nó đập như có một ông thợ rèn tí hon đang lấy búa đập vào lồng ngực.

Nhưng phía sau nó còn một đứa trẻ nhỏ hơn.

Nếu nó chạy, đứa nhỏ kia sẽ đứng trước con chó.

Thế là nó không chạy.

Khoảnh khắc ấy rất kỳ lạ.

Nó không đột nhiên biến thành siêu nhân.

Cơ bắp không lớn thêm.

Con chó cũng không nhỏ đi.

Nỗi sợ vẫn còn nguyên.

Chỉ có một thứ thay đổi:

nó quyết định rằng có một điều quan trọng hơn nỗi sợ của mình.

Có lẽ chủ nghĩa anh hùng bắt đầu từ đó.

Không phải từ thanh kiếm.

Không phải từ áo choàng.

Không phải từ chiến thắng.

Mà từ một câu hỏi rất nhỏ nằm sâu trong đầu con người:

Khi cái giá phải trả xuất hiện, mình còn làm điều mình tin là đúng hay không?

Người anh hùng trong truyện thường cưỡi ngựa giữa tiếng kèn chiến trận.

Người anh hùng ngoài đời đôi khi chỉ là một người đứng trước một căn phòng im lặng và nói:

“Việc này không đúng.”

Nghe chẳng oai lắm.

Không có sấm sét.

Không có nhạc nền.

Thậm chí sau đó có thể còn bị ghét.

Nhưng triết học về chủ nghĩa anh hùng lại nằm chính ở chỗ ấy.

Chủ nghĩa anh hùng là gì?

Nếu hiểu đơn giản nhất, chủ nghĩa anh hùng (heroism) là quan niệm cho rằng con người có khả năng vượt lên trên bản năng tự bảo vệ của mình để hành động vì một giá trị lớn hơn bản thân.

Ở đây, “chủ nghĩa anh hùng” được dùng như một lăng kính đạo đức, không phải tên của một trường phái triết học thống nhất. Aristotle, Carlyle, Nietzsche và Camus không cùng xây một học thuyết về anh hùng; mỗi người chỉ giúp soi một phần khác nhau của câu hỏi về can đảm, trách nhiệm và ý nghĩa.

Nghe dài quá.

Nói kiểu trẻ con thì thế này:

Có hai cái hộp.

Một cái ghi:

“Tôi muốn.”

Một cái ghi:

“Điều nên làm.”

Bình thường hai cái hộp này có thể nằm cạnh nhau rất vui vẻ.

Tôi muốn ăn cơm.

Tôi nên ăn cơm.

Quá dễ.

Nhưng cuộc đời thích nghịch.

Nó thỉnh thoảng đặt hai cái hộp về hai phía đối diện.

Tôi muốn an toàn.

Nhưng tôi nên bảo vệ một người khác.

Tôi muốn được mọi người thích.

Nhưng tôi biết đám đông đang làm sai.

Tôi muốn im lặng.

Nhưng nếu tôi im lặng, một người vô tội sẽ chịu hậu quả.

Và lúc ấy con người phải lựa chọn.

Chủ nghĩa anh hùng quan tâm đến chính khoảnh khắc lựa chọn đó.

Anh hùng không phải là người không biết sợ

Đây có lẽ là hiểu lầm lớn nhất.

Người không biết sợ chưa chắc là anh hùng.

Một người lao thẳng vào nguy hiểm vì không nhận ra nguy hiểm đôi khi chỉ là… chưa hiểu chuyện gì đang xảy ra.

Một người hiểu rất rõ mình có thể thất bại, có thể mất mát, có thể đau, nhưng vẫn bước tới vì cho rằng bước tới là điều cần làm, mới tạo ra chiều sâu đạo đức của hành động anh hùng.

Hãy tưởng tượng một chiếc cân.

Một bên là:

• sự an toàn;
• lợi ích;
• danh tiếng;
• tiền bạc;
• thậm chí tính mạng.

Bên kia là một thứ vô hình:

• lời hứa;
• công lý;
• lòng trung thành;
• tình yêu;
• trách nhiệm;
• phẩm giá.

Kỳ lạ ở chỗ con người có thể đặt những thứ không cầm được lên bàn cân với những thứ rất thật.

Ta không thể bỏ “công lý” vào một cái túi.

Không thể cân “lòng trung thành” bằng kilogram.

Không thể cầm “phẩm giá” trên tay.

Nhưng đã có những con người trong lịch sử sẵn sàng mất những thứ có thể chạm vào để giữ lấy những thứ không thể chạm vào.

Đó là một hiện tượng rất kỳ quặc của loài người.

Và cũng rất đẹp.

Con người là sinh vật biết chết nhưng vẫn bước tới

Một con vật gặp nguy hiểm thường tìm cách sống sót.

Con người cũng vậy.

Trong cơ thể chúng ta có cả một bộ máy cổ xưa để làm việc đó.

Tim đập nhanh.

Đồng tử mở rộng.

Cơ bắp căng lên.

Hormone được giải phóng.

Máu được ưu tiên đưa đến những nơi cần thiết.

Một sinh vật hàng triệu năm tiến hóa đang hét trong đầu:

Chạy đi.

Nhưng đôi khi phía trên cỗ máy sinh tồn ấy lại xuất hiện một ý nghĩ rất nhỏ:

Không.

Hai chữ ấy có thể nhỏ hơn tiếng tim đập.

Nhưng chúng có thể thắng.

Đây là chỗ triết học bắt đầu trở nên thú vị.

Bởi con người không chỉ là một cơ thể muốn tồn tại.

Con người còn có khả năng tưởng tượng ra một thứ gọi là ý nghĩa.

Ta muốn sống.

Nhưng đồng thời ta cũng muốn biết:

Sống để làm gì?

Một đời sống dài nhưng phản bội tất cả những gì mình tin tưởng liệu có thật sự tốt hơn một đời sống ngắn nhưng có ý nghĩa?

Không có một công thức toán học nào giải quyết hoàn toàn được câu hỏi ấy.

Nhưng nó xuất hiện trong gần như mọi truyền thống triết học lớn của nhân loại.

Aristotle: anh hùng nằm giữa hèn nhát và liều lĩnh

Aristotle có một ý tưởng rất hay về đức hạnh.

Ông cho rằng nhiều đức hạnh nằm ở khoảng giữa hai thái cực.

Ví dụ lòng can đảm.

Một phía là:

hèn nhát.

Gặp nguy hiểm là chạy dù trách nhiệm yêu cầu mình phải đứng lại.

Phía bên kia là:

liều lĩnh.

Thấy nguy hiểm là lao vào bất kể có cần thiết hay không.

Ở giữa là lòng can đảm.

Người can đảm không xem thường nguy hiểm.

Họ nhìn thấy nó.

Đánh giá nó.

Biết mình đang sợ.

Rồi vẫn hành động khi lý trí cho rằng hành động ấy đáng làm.

Ta có thể hình dung:

1Hèn nhát -------- Can đảm -------- Liều lĩnh
2   |                  |                |
3 chạy khỏi          hiểu sợ          không hiểu
4 trách nhiệm        nhưng làm        hoặc coi thường

Đây là một điểm rất quan trọng.

Chủ nghĩa anh hùng không phải lời kêu gọi con người lao đầu vào tường.

Nếu một ngôi nhà đang cháy và ta có thể gọi đội cứu hộ thay vì chạy vào một cách vô nghĩa, chạy vào chưa chắc là anh hùng.

Anh hùng không đồng nghĩa với tự hủy.

Can đảm cần trí tuệ.

Nếu không, lòng dũng cảm rất dễ biến thành sự ngu ngốc mặc áo giáp.

Nhưng tại sao con người lại cần anh hùng?

Giả sử có mười người đứng quanh một cái hố.

Một người rơi xuống.

Chín người còn lại đều nghĩ:

Chắc sẽ có người khác cứu.

Nếu tất cả cùng nghĩ như vậy, người dưới hố vẫn nằm đó.

Đây là một vấn đề kỳ lạ của tập thể.

Khi trách nhiệm thuộc về tất cả mọi người, đôi khi mỗi người lại cảm thấy mình chịu trách nhiệm ít hơn.

Và lúc này chỉ cần một người bước tới.

Người ấy phá vỡ trạng thái cân bằng.

Anh ta nói:

Tôi làm.

Ngay lập tức thế giới thay đổi.

Không nhiều.

Chỉ một chút thôi.

Nhưng từ trạng thái:

1Không ai hành động

nó chuyển thành:

1Có một người hành động

Và đôi khi một người hành động khiến người thứ hai bước ra.

Rồi người thứ ba.

Anh hùng vì thế không chỉ giải quyết một vấn đề.

Họ còn chứng minh rằng hành động là có thể.

Đó có lẽ là sức mạnh xã hội lớn nhất của hình tượng anh hùng.

Carlyle và ý tưởng “vĩ nhân”

Thế kỷ XIX, Thomas Carlyle đưa ra một cách nhìn nổi tiếng về lịch sử: lịch sử phần lớn được tạo nên bởi những cá nhân phi thường.

Theo cách nhìn này, những con người có tài năng, ý chí hoặc tầm nhìn đặc biệt có thể xoay chuyển cả thời đại.

Một Napoleon.

Một Shakespeare.

Một Luther.

Một nhà lãnh đạo.

Một nhà tư tưởng.

Một người xuất hiện và lịch sử đổi hướng.

Ý tưởng này rất hấp dẫn.

Nó khiến lịch sử giống một bộ phim.

Nhân vật chính bước vào.

Nhạc nổi lên.

Thế giới rung chuyển.

Nhưng nó có một vấn đề.

Không có người anh hùng nào đứng một mình trong chân không.

Một vị tướng cần quân đội.

Một nhà khoa học cần kiến thức của hàng nghìn người trước đó.

Một doanh nhân cần nhân viên, khách hàng, kỹ sư, cơ sở hạ tầng.

Một nhà cách mạng cần một xã hội đã chứa sẵn những mâu thuẫn.

Cho nên nếu chỉ nhìn lịch sử qua những cái tên lớn, ta rất dễ quên hàng triệu bàn tay nhỏ đang giữ cả cỗ máy thế giới chạy.

Người anh hùng và đám đông

Có một nghịch lý rất buồn cười.

Chúng ta thích người dám chống lại đám đông… sau khi biết người đó đúng.

Còn khi họ đang đứng chống lại đám đông thật sự, họ thường trông giống một kẻ gây rắc rối.

Nhưng việc bị phản đối không tự động biến một người thành đúng. Điều đó dẫn đến một câu hỏi khó:

Nếu chống đám đông là anh hùng, vậy một người tin điều hoàn toàn sai nhưng vẫn chống cả thế giới có phải anh hùng không?

Không.

Bởi lòng can đảm tự nó không tạo ra chân lý.

Một kẻ cực kỳ dũng cảm vẫn có thể cực kỳ sai.

Cho nên chủ nghĩa anh hùng cần ít nhất hai thành phần:

$$ \text{Anh hùng} \neq \text{Can đảm} $$

Mà gần hơn với:

$$ \text{Anh hùng} = \text{Can đảm} + \text{Trách nhiệm} + \text{Phán đoán đạo đức} $$

Và ngay cả công thức này cũng chỉ là cách minh họa.

Bởi vấn đề khó nhất vẫn còn đó:

Làm sao biết điều mình đang bảo vệ thật sự là đúng?

Nietzsche: hãy vượt qua chính mình

Khi nói đến anh hùng và triết học, Nietzsche thường xuất hiện. Một cách đọc có liên quan ở đây là ý niệm tự vượt qua (self-overcoming): không phải trở nên mạnh để đè người khác xuống, mà liên tục chất vấn và vượt qua những giới hạn đã đóng cứng trong chính mình.

Con người không phải một sản phẩm đã hoàn thành.

Ta giống một cây cầu.

Một thứ đang trở thành.

Hôm nay ta có một giới hạn.

Ngày mai ta thử vượt qua nó.

Ta sợ.

Ta học cách đối diện với sợ hãi.

Ta lười.

Ta xây dựng kỷ luật.

Ta phụ thuộc vào sự công nhận của người khác.

Ta học cách tự xác lập giá trị của đời mình.

Nếu nhìn theo hướng này, chiến trường lớn nhất của người anh hùng không nhất thiết nằm ngoài kia.

Nó nằm trong chính mình.

Con quái vật đôi khi không có răng.

Nó mang tên:

• trì hoãn;
• tự lừa dối;
• hèn nhát;
• ích kỷ;
• oán hận;
• ham muốn được tung hô.

Đánh thắng một người khác đôi khi dễ hơn rất nhiều so với đánh thắng một phần yếu đuối trong chính mình.

Người anh hùng có cần chiến thắng không?

Không.

Đây có lẽ là phần đẹp nhất của chủ nghĩa anh hùng.

Nếu chỉ người thắng mới là anh hùng, thì cái gọi là anh hùng thực chất chỉ là một cách gọi đẹp hơn của người chiến thắng.

Nhưng lịch sử con người không vận hành như vậy.

Ta vẫn kính trọng những người thất bại.

Thậm chí đôi khi chính thất bại làm hành động của họ trở nên rõ ràng hơn.

Bởi khi biết trước khả năng chiến thắng rất thấp mà một người vẫn đứng lên, ta hiểu rằng thứ thúc đẩy họ không chỉ là phần thưởng.

Một lính cứu hỏa lao vào một căn nhà đang cháy không biết chắc mình cứu được người bên trong.

Một bác sĩ trong vùng dịch không biết chắc bệnh nhân sẽ sống.

Một người tố cáo sai phạm không biết chắc công lý sẽ chiến thắng.

Anh hùng không phải người ký hợp đồng với vũ trụ rằng:

Tôi làm việc tốt, đổi lại hãy cho tôi chiến thắng.

Cuộc đời không ký hợp đồng như vậy.

Có khi ta làm đúng và vẫn thua.

Có khi nói thật và mất việc.

Có khi bảo vệ một người rồi chính mình bị tổn thương.

Có khi gieo một cái cây mà cả đời không được ngồi dưới bóng của nó.

Nhưng một hành động không trở nên vô nghĩa chỉ vì người thực hiện không được nhìn thấy kết quả.

Camus và người anh hùng vô vọng

Albert Camus đưa ra một hình ảnh rất lạ: Sisyphus. Camus không viết một “cẩm nang chủ nghĩa anh hùng”; ở đây mình mượn hình tượng ấy như một lăng kính để nghĩ về hành động khi không có bảo đảm chiến thắng.

Một người bị buộc phải đẩy tảng đá lên núi.

Đá gần tới đỉnh.

Rồi rơi xuống.

Lại đẩy.

Lại rơi.

Lại đẩy.

Không có chiến thắng cuối cùng.

Không có màn hình hiện:

1MISSION COMPLETED

Chỉ có một con người và một tảng đá.

Nhưng Camus nhìn thấy ở đó một dạng phản kháng.

Vũ trụ có thể vô nghĩa.

Số phận có thể lạnh lùng.

Nhưng con người vẫn có khả năng lựa chọn thái độ của mình.

Ta không kiểm soát được mọi thứ xảy ra.

Nhưng giữa một thế giới không hỏi ý kiến mình trước khi ném tai họa xuống đầu, ta vẫn còn một lãnh địa cuối cùng:

cách mình đáp lại.

Đây là một dạng anh hùng rất khác.

Không phải anh hùng chinh phục thế giới.

Mà là anh hùng từ chối để thế giới nghiền nát tinh thần mình.

Chủ nghĩa anh hùng nguy hiểm ở đâu?

Mọi ý tưởng đẹp khi bị đẩy quá xa đều có thể mọc răng.

Chủ nghĩa anh hùng cũng vậy.

Nếu xã hội tôn thờ sự hy sinh quá mức, chúng ta có thể bắt đầu coi đau khổ là một thứ đáng tự hào.

Người làm việc mười tám tiếng mỗi ngày được gọi là chiến binh.

Người kiệt sức được khen là tận tụy.

Người từ bỏ bản thân vì người khác được yêu cầu hy sinh thêm.

Và thế là một điều rất kỳ quái xảy ra:

Thay vì sửa cái máy đang nghiền con người, ta phát huy chương cho người chịu bị nghiền lâu nhất.

Đó không phải anh hùng.

Đó có thể chỉ là một hệ thống đang tiêu thụ con người rồi kể cho họ một câu chuyện đẹp để họ tiếp tục chịu đựng.

Cho nên cần phân biệt:

Hy sinh vì không còn lựa chọn

và

tự nguyện chấp nhận cái giá vì một giá trị mình đã suy xét.

Hai chuyện này không giống nhau.

Một xã hội tốt không phải xã hội cần thật nhiều anh hùng.

Một xã hội tốt có lẽ là xã hội đã thiết kế hệ thống đủ tốt để người bình thường có thể sống tử tế mà không phải trở thành anh hùng mỗi ngày.

Bệnh viện tốt không nên cần bác sĩ liên tục làm việc đến kiệt sức.

Công ty tốt không nên sống nhờ vài người liên tục “cứu production”.

Một cây cầu tốt không cần một người đứng đó mỗi ngày dùng tay giữ nó khỏi sập.

Nếu tuần nào cũng phải có anh hùng cứu hệ thống, có lẽ thứ cần sửa không phải con người.

Mà là hệ thống.

Anh hùng đời thường

Khi nghe chữ “anh hùng”, não chúng ta thích tạo ra những thứ rất to.

Chiến tranh.

Thảm họa.

Lửa.

Máu.

Lịch sử.

Nhưng phần lớn đời người không diễn ra trong những khoảnh khắc ấy.

Ta sống trong:

bữa cơm,

văn phòng,

trường học,

gia đình,

những cuộc nói chuyện rất bình thường.

Và ở đó vẫn tồn tại những hành động anh hùng rất nhỏ.

Một người nhận lỗi khi hoàn toàn có thể đổ cho người khác.

Một người trả lại tiền khi chẳng ai biết họ đã cầm.

Một người bảo vệ một nhân viên yếu thế dù việc đó khiến mình gặp phiền phức.

Một đứa trẻ thú nhận rằng chính nó làm vỡ cái ly.

Một người xin lỗi trước dù lòng tự ái đang gào lên:

Không.

Không ai dựng tượng cho những chuyện đó.

Nhưng có lẽ nền móng đạo đức của xã hội được xây chủ yếu từ những viên gạch bé tí như vậy.

Có lẽ chúng ta đã hiểu sai về anh hùng

Ta thường tưởng người anh hùng là người mạnh nhất.

Nhưng thử nghĩ kỹ.

Nếu Superman chống một tên cướp bình thường thì có gì đáng sợ?

Đạn không xuyên được da anh ta.

Anh ta bay được.

Tên cướp mới nên sợ.

Một hành động chỉ thực sự có chiều sâu đạo đức khi người thực hiện có thứ để mất.

Can đảm tồn tại bởi vì sợ hãi tồn tại.

Hy sinh có ý nghĩa bởi vì thứ bị hy sinh có giá trị.

Trung thành có ý nghĩa bởi vì phản bội đôi khi dễ hơn.

Nói thật có ý nghĩa bởi vì nói dối có thể có lợi.

Nếu điều đúng luôn luôn dễ dàng, con người chẳng cần đạo đức.

Chúng ta chỉ cần hướng dẫn sử dụng.

Có lẽ vì vậy mà người anh hùng không phải một sinh vật nằm ngoài loài người.

Ngược lại.

Họ rất người.

Họ sợ.

Họ đau.

Họ phân vân.

Họ có thể muốn bỏ chạy.

Chỉ là tại một khoảnh khắc nào đó, họ đặt một thứ cao hơn bản thân mình.

Nhưng đừng sống để trở thành anh hùng

Đây là nghịch lý cuối cùng.

Người quá muốn trở thành anh hùng rất dễ làm những chuyện nguy hiểm.

Bởi lúc ấy mục tiêu đã thay đổi.

Ban đầu:

Tôi muốn làm điều đúng.

Sau đó:

Tôi muốn mọi người thấy tôi là người làm điều đúng.

Và cuối cùng:

Tôi cần một con quái vật để chứng minh rằng tôi là anh hùng.

Đến đây thì rất nguy hiểm.

Người ta có thể bắt đầu phóng đại kẻ thù.

Tạo ra cuộc chiến.

Chia thế giới thành người tốt và kẻ xấu.

Bởi một anh hùng không có kẻ thù thì khó kể chuyện.

Trong khi đời thật hiếm khi đơn giản như truyện cổ tích.

Người tốt có thể làm việc sai.

Người ta ghét có thể nói điều đúng.

Một quyết định có thể cứu nhóm này nhưng làm nhóm khác thiệt hại.

Đạo đức trưởng thành không phải khả năng chia thế giới thành trắng và đen.

Mà là khả năng bước vào một vùng đầy màu xám, suy nghĩ thật kỹ, rồi vẫn dám chịu trách nhiệm cho lựa chọn của mình.

Chủ nghĩa anh hùng bền bỉ nhất có thể là sống một đời tử tế

Ta thường hỏi:

Nếu chiến tranh xảy ra, tôi có dũng cảm không?

Nếu gặp thảm họa, tôi có cứu người không?

Những câu hỏi ấy rất hấp dẫn.

Nhưng có một câu khó hơn.

Ngày mai thức dậy, tôi có tiếp tục sống tử tế không?

Không ai biết mình sẽ làm gì trong một khoảnh khắc lịch sử chưa từng xảy ra.

Nhưng mỗi ngày chúng ta có hàng chục lựa chọn nhỏ.

Nói thật hay nói dối.

Giữ lời hay nuốt lời.

Nhận trách nhiệm hay đổ lỗi.

Giúp hay mặc kệ.

Tha thứ hay nuôi oán hận.

Kiên trì hay bỏ cuộc.

Một hành động chẳng có vẻ gì vĩ đại.

Nhưng:

$$ 1 + 1 + 1 + 1 + \dots $$

lặp lại hàng nghìn ngày sẽ trở thành một đời người.

Và có lẽ một đời người không được quyết định bởi một khoảnh khắc rực sáng duy nhất.

Nó được tạo ra bởi hàng nghìn quyết định nhỏ đến mức chẳng ai buồn viết thành sử sách.

Tổng kết

Chủ nghĩa anh hùng không nhất thiết bắt đầu từ chiến trường.

Nó bắt đầu từ khoảnh khắc một con người nhìn thấy khoảng cách giữa điều dễ làm và điều nên làm.

Rồi bước qua khoảng cách ấy.

Người anh hùng không nhất thiết không sợ.

Họ có thể sợ đến run người.

Không nhất thiết chiến thắng.

Không nhất thiết được công nhận.

Không nhất thiết có ai nhớ tên.

Thậm chí chẳng ai biết chuyện gì đã xảy ra.

Nhưng họ đã từng đứng trước một lựa chọn và nói:

Có một thứ quan trọng hơn mình.

Có lẽ đó là điều kỳ lạ nhất của con người.

Chúng ta chỉ là một đống nguyên tử biết đi, sống vài chục năm trên một hòn đá nhỏ đang bay quanh một ngôi sao bình thường giữa hàng trăm tỷ ngôi sao.

Rất nhỏ.

Nhỏ kinh khủng.

Thế mà bên trong sinh vật nhỏ bé ấy lại có thể xuất hiện những thứ lớn đến mức không thể cân đo bằng kilogram:

lòng trung thành,

phẩm giá,

tình yêu,

trách nhiệm,

công lý.

Và đôi khi một con người sẵn sàng đặt cả bản thân mình phía sau những thứ vô hình đó.

Không phải lúc nào họ cũng đúng.

Không phải sự hy sinh nào cũng đáng ca ngợi.

Không phải đau khổ nào cũng cao quý.

Nhưng ở trạng thái đẹp nhất của nó, chủ nghĩa anh hùng nhắc chúng ta một điều:

Con người không chỉ là thứ cố gắng sống sót.

Con người còn là sinh vật có khả năng lựa chọn mình muốn trở thành ai trong khoảng thời gian được sống.

Và đôi khi, giữa lúc cả thế giới đang chạy về một phía, một con người rất bình thường chỉ cần đứng lại.

Không cần áo choàng.

Không cần tượng đài.

Chỉ cần nói:

“Không. Chuyện này không đúng.”

Thế là đủ để một người bình thường bắt đầu bước vào vùng đất của người anh hùng.

Tham khảo

• Aristotle, Nicomachean Ethics.
• Thomas Carlyle, On Heroes, Hero-Worship, and the Heroic in History.
• Friedrich Nietzsche, Thus Spoke Zarathustra.
• Friedrich Nietzsche, Beyond Good and Evil.
• Albert Camus, The Myth of Sisyphus.
• Plato, Apology.