Đặt vấn đề

Giả sử một đứa trẻ sáu tuổi có một cây kem.

Nó vui.

Kem chảy mất.

Nó khóc.

Ngày hôm sau nó lại muốn ăn kem.

Có kem, nó lại vui.

Kem lại chảy.

Nó lại buồn.

Nghe giống một câu chuyện hơi ngớ ngẩn.

Nhưng nếu kéo cái cây kem ấy dài ra thành một căn nhà, một chiếc xe, một chức vụ, một tình yêu, một tài khoản ngân hàng, một triệu lượt xem, một đời người — tự nhiên câu chuyện không còn ngớ ngẩn nữa.

Chúng ta muốn.

Chúng ta chạy.

Chúng ta có được.

Chúng ta vui một lúc.

Rồi bộ não ngồi xuống, chống cằm và hỏi:

Rồi sao nữa?

Một ham muốn khác mọc lên.

Và bánh xe lại quay.

Arthur Schopenhauer nhìn cái bánh xe ấy rồi đưa ra một trong những kết luận lạnh nhất của triết học phương Tây:

đau khổ không phải là lỗi của hệ thống. Đau khổ nằm ngay trong cấu trúc của ham muốn.

Đó là một cánh cửa dẫn vào chủ nghĩa bi quan triết học (philosophical pessimism).

Nhưng cần nói ngay một điều.

Chủ nghĩa bi quan triết học không đơn giản là:

“Ngày mai chắc chắn trời mưa.”

Cũng không phải:

“Tôi thi kiểu gì cũng trượt.”

Hai câu trên chỉ là dự đoán tiêu cực.

Triết học bi quan hỏi một câu lớn hơn nhiều:

Ngay cả khi mọi việc diễn ra tương đối tốt, liệu bản thân đời sống có chứa một sự thiếu hụt mà chúng ta không bao giờ hoàn toàn lấp đầy được hay không?

Và thế là từ một cây kem chảy, chúng ta rơi thẳng xuống một cái hố sâu vài nghìn năm của triết học.

Chủ nghĩa bi quan thực ra bi quan về cái gì?

Có một hiểu lầm khá phổ biến:

người bi quan là người luôn nghĩ mọi chuyện sẽ thất bại.

Không hẳn.

Một người theo chủ nghĩa bi quan triết học hoàn toàn có thể tin rằng:

• ngày mai kinh tế tăng trưởng;
• y học chữa được thêm nhiều bệnh;
• con người sống lâu hơn;
• công nghệ ngày càng mạnh;
• xã hội giàu hơn;
• một dự án cụ thể hoàn toàn có thể thành công.

Nhưng sau tất cả những tiến bộ đó, anh ta vẫn hỏi:

Những thứ ấy có giải quyết được cấu trúc căn bản của sự bất mãn, mất mát, bệnh tật, già đi và cái chết hay không?

Đấy mới là cú đấm.

Chủ nghĩa bi quan không nhất thiết phủ nhận tiến bộ.

Nó nghi ngờ khả năng tiến bộ biến sự tồn tại thành một trạng thái hạnh phúc hoàn toàn.

Hãy tưởng tượng đời người như một căn nhà bị dột.

Con người rất giỏi.

Chúng ta chế tạo cái xô tốt hơn.

Rồi máy hút nước.

Rồi cảm biến phát hiện nước.

Rồi AI dự đoán chỗ sắp dột.

Tuyệt vời.

Nhưng nhà vẫn đang nằm dưới trời mưa.

Nhà bi quan không phủ nhận cái máy hút nước.

Ông ta chỉ chỉ tay lên mái nhà và hỏi:

“Khoan đã. Có phải chúng ta đang ăn mừng cái xô mà quên mất trời vẫn đang mưa không?”

Schopenhauer và cái máy sản xuất ham muốn

Nếu phải chọn một ông tổ có khuôn mặt thích hợp để đứng trên poster của chủ nghĩa bi quan, Arthur Schopenhauer gần như chắc chắn sẽ lọt vào vòng chung kết.

Ông cho rằng phía sau thế giới mà chúng ta nhìn thấy tồn tại một lực căn bản mà ông gọi là Ý chí (Will).

Đừng hiểu “ý chí” theo nghĩa:

Tôi quyết tâm học tiếng Anh mỗi tối.

Ý chí của Schopenhauer nguyên thủy hơn nhiều.

Nó gần giống một lực thúc đẩy mù quáng:

muốn sống, muốn tồn tại, muốn chiếm hữu, muốn sinh sản, muốn tiếp tục.

Một con mèo đói đi tìm thức ăn.

Một cái cây chen lá về phía ánh sáng.

Hai con hươu đánh nhau để giao phối.

Một con người cố kiếm thêm tiền.

Một người khác muốn được yêu.

Một người khác nữa muốn nổi tiếng.

Bề ngoài khác nhau.

Schopenhauer nhìn vào bên dưới và thấy cùng một động cơ:

Muốn.

Vấn đề nằm ở đây.

Ham muốn xuất hiện khi chúng ta cảm thấy thiếu một thứ gì đó.

Nếu không thiếu, chúng ta không cần muốn.

Vậy về mặt cấu trúc:

$$ Ham\ muốn \rightarrow Cảm\ giác\ thiếu \rightarrow Khó\ chịu $$

Nếu không đạt được thứ mình muốn:

$$ Ham\ muốn \rightarrow Thất\ bại \rightarrow Đau\ khổ $$

Nếu đạt được:

$$ Ham\ muốn \rightarrow Thỏa\ mãn \rightarrow Vui\ ngắn\ hạn $$

Nhưng rồi:

$$ Vui\ ngắn\ hạn \rightarrow Quen \rightarrow Ham\ muốn\ mới $$

Xong thuật toán, quá dễ.

Chỉ hơi buồn là thuật toán này chạy từ lúc chúng ta sinh ra cho tới khi process bị hệ điều hành của vũ trụ kill -9.

Chiếc điện thoại mới và vực thẳm của ham muốn

Giả sử hôm nay bạn đang dùng một chiếc điện thoại cũ.

Pin yếu.

Camera bình thường.

Máy hơi chậm.

Bạn nghĩ:

Có điện thoại mới chắc mình vui lắm.

Ba tháng sau bạn mua được.

Ngày đầu tiên:

Ôi trời ơi.

Màn hình đẹp.

Camera nét.

Mọi thứ chạy mượt.

Bạn lau nó bằng khăn mềm như đang chăm một cổ vật thời nhà Minh.

Hai tuần sau:

điện thoại nằm úp trên bàn.

Một tháng sau:

nó trở thành… điện thoại.

Sáu tháng sau, hãng công bố phiên bản mới.

Camera tốt hơn 20%.

Chip nhanh hơn 30%.

Mỏng hơn 0,8 mm.

Và con quỷ nhỏ trong não bắt đầu thì thầm:

Cũng đẹp đấy nhỉ.

Đây không phải vì chúng ta ngu.

Nó là một đặc điểm khá căn bản của tâm trí.

Một trạng thái mới rất nhanh trở thành trạng thái bình thường.

Cái từng là phần thưởng biến thành nền.

Cái xa xỉ hôm qua trở thành tiêu chuẩn hôm nay.

Và từ tiêu chuẩn mới ấy, chúng ta lại bắt đầu cảm thấy thiếu.

Schopenhauer mô tả cuộc đời như sự dao động giữa đau khổ vì ham muốn và buồn chán khi ham muốn đã được đáp ứng.

Nghe hơi quá tay.

Nhưng hãy thử quan sát một ngày bình thường.

Khi bận quá:

Ước gì được nghỉ.

Nghỉ ba ngày:

Chán quá, không biết làm gì.

Đói:

Giá mà có đồ ăn.

Ăn no:

Chẳng muốn ăn gì nữa.

Độc thân:

Giá mà có người yêu.

Có người yêu:

Sao người này nhắn tin nhiều thế.

Con người là một sinh vật rất kỳ.

Không có thì khổ vì không có.

Có rồi đôi khi lại bắt đầu nhìn sang thứ khác.

Nhưng bi quan không phải nihilism

Đây là chỗ cần tách hai khái niệm thường bị nhét chung vào một cái túi.

Chủ nghĩa bi quan (pessimism) không đồng nghĩa với chủ nghĩa hư vô (nihilism).

Hư vô, trong một số cách hiểu, đặt vấn đề rằng không tồn tại giá trị, ý nghĩa hay nền tảng khách quan nào đó mà con người từng tin tưởng.

Bi quan không nhất thiết đi đến kết luận ấy.

Một người có thể nói:

“Đời sống chứa rất nhiều đau khổ.”

nhưng đồng thời vẫn tin:

“Chính vì vậy lòng trắc ẩn là vô cùng quan trọng.”

Thậm chí Schopenhauer đi đúng theo hướng này.

Nếu tất cả chúng ta đều bị cùng một cỗ máy ham muốn kéo đi, đều biết đau, biết mất mát, biết sợ hãi, thì việc nhận ra nỗi đau của người khác trở thành nền tảng của lòng trắc ẩn.

Con chó bị đau biết đau.

Người xa lạ mất con cũng đau.

Một người mình ghét bị ung thư vẫn đau.

Đằng sau hàng nghìn cái tên, nghề nghiệp, quốc tịch, tài khoản ngân hàng và địa vị xã hội là những sinh vật bằng thịt đang cố tránh đau và tìm một chút bình yên.

Theo cách đó, chủ nghĩa bi quan có thể dẫn đến một kết luận nghe rất lạ:

vì đời không dễ chịu nên chúng ta càng có lý do để đối xử tử tế với nhau.

Một thế giới không ký hợp đồng phải làm bạn hạnh phúc

Có lẽ phần khó chịu nhất của chủ nghĩa bi quan là nó phá một giả định mà con người rất thích.

Chúng ta thường bí mật tin rằng:

Nếu tôi sống đúng, cuộc đời sẽ trả công.

Học giỏi.

Làm việc chăm chỉ.

Yêu người tử tế.

Ăn uống điều độ.

Không làm điều xấu.

Vậy đáng lẽ mọi thứ phải ổn.

Nhưng tự nhiên chưa từng ký bản hợp đồng ấy.

Một đứa trẻ có thể mắc bệnh.

Một người rất tốt có thể mất việc.

Một cuộc hôn nhân có thể tan vỡ dù cả hai không phải người xấu.

Một người khỏe mạnh có thể bước qua đường và gặp một chiếc xe mất lái.

Đại dương không kiểm tra đạo đức của bạn trước khi tạo sóng.

Virus không đọc CV.

Ung thư không xem bạn có hiếu với cha mẹ hay không.

Trọng lực không vì bạn là người tốt mà kéo nhẹ hơn.

Đây là một sự thật lạnh.

Nhưng cũng có một kiểu giải thoát nằm bên trong nó.

Thế giới không phải một cỗ máy bán hàng:

bỏ ba đồng đạo đức vào → nhận một lon hạnh phúc.

Nó là một hệ thống vật chất khổng lồ gồm nguyên tử, tế bào, xác suất, tai nạn, sinh học, lịch sử và những con người khác cũng đang chạy theo ham muốn của riêng họ.

Vũ trụ không ghét bạn.

Nó thậm chí chẳng đủ rảnh để ghét bạn.

Vậy sinh ra để làm gì nếu cuối cùng đều chết?

Đây là lúc chủ nghĩa bi quan thường bị đẩy tới câu hỏi cuối cùng:

Nếu cuối cùng mọi thứ đều biến mất thì làm để làm gì?

Xây nhà rồi nhà cũng hỏng.

Trồng cây rồi cây cũng chết.

Yêu nhau rồi một ngày cũng phải chia lìa.

Viết một phần mềm rồi vài năm sau framework deprecated.

Làm ra một hệ thống cực đẹp rồi mười năm sau có anh kỹ sư trẻ mở repository lên và nói:

“Code legacy gì kinh vậy?”

Quá đau.

Nhưng ở đây có một bước nhảy logic rất đáng chú ý:

$$ Thứ\ gì\ không\ tồn\ tại\ mãi $$

không đồng nghĩa với:

$$ Thứ\ đó\ vô\ giá\ trị $$

Một bài hát kết thúc không có nghĩa bài hát vô nghĩa.

Một bữa cơm được ăn hết không có nghĩa nấu nó là vô nghĩa.

Một buổi chiều với cha mẹ không phải vô nghĩa chỉ vì một ngày nào đó cha mẹ sẽ mất.

Một đứa trẻ xây lâu đài cát.

Sóng đến.

Lâu đài biến mất.

Nếu ta chạy đến và nói:

“Con thật ngu. Đằng nào sóng cũng cuốn đi.”

có lẽ chính người lớn mới là người chưa hiểu điều gì đó.

Giá trị không nhất thiết đòi hỏi sự vĩnh cửu.

Đôi khi một thứ quý chính vì nó sẽ kết thúc.

Nietzsche: đừng chỉ chịu đựng cuộc đời

Nietzsche có một mối quan hệ khá phức tạp với Schopenhauer.

Ông từng chịu ảnh hưởng mạnh từ Schopenhauer nhưng sau này phản đối việc biến phủ định ham muốn thành lý tưởng cao nhất.

Nếu Schopenhauer nhìn dòng sông đời và nói:

Dòng nước này chứa quá nhiều đau khổ, hãy học cách giảm bớt sự thèm muốn bị nó kéo đi.

Nietzsche gần như nhảy xuống sông rồi hét:

Bơi đi.

Không phải vì dòng sông hiền.

Mà chính vì nó dữ.

Một ý tưởng nổi tiếng gắn với Nietzsche là amor fati — yêu lấy số phận.

Không chỉ miễn cưỡng chấp nhận:

“Thôi thì chuyện đã xảy ra rồi.”

Mà thử tiến xa hơn:

“Tôi chấp nhận cả những phần đau đớn đã tạo nên con người hiện tại của mình.”

Đây không phải lời khuyên hãy thích bị hành hạ.

Nó là một thái độ khác đối với tồn tại.

Ta không yêu cuộc đời vì nó hoàn hảo.

Ta yêu nó mặc dù nó không hoàn hảo.

Thậm chí đôi khi chính những vết nứt là thứ tạo ra hình dạng của ta.

Bi quan phòng thủ và bi quan triết học

Cũng nên phân biệt thêm hai chuyện.

Có một kiểu tư duy thường được gọi là defensive pessimism trong tâm lý học.

Ví dụ:

“Ngày mai thuyết trình có thể hỏng. Máy chiếu có thể chết. Internet có thể mất.”

Sau đó bạn:

• tải slide offline;
• mang adapter;
• chuẩn bị bản PDF;
• đến sớm 30 phút.

Kiểu bi quan này có thể rất hữu ích.

Nó biến lo lắng thành chuẩn bị.

Nhưng chủ nghĩa bi quan triết học đi sâu hơn.

Nó không hỏi:

Cuộc họp ngày mai có hỏng không?

Nó hỏi:

Vì sao một sinh vật biết mình sẽ chết vẫn dành phần lớn đời mình để theo đuổi những thứ liên tục mất giá trị sau khi đạt được?

Một câu hỏi hơi bất lịch sự.

Nhưng rất đáng hỏi.

Chủ nghĩa bi quan có đúng không?

Nếu hiểu theo nghĩa:

Mọi thứ đều tồi tệ.

thì rõ ràng không.

Có tình bạn.

Có tình yêu.

Có nghệ thuật.

Có bữa cơm rất ngon lúc đang đói.

Có khoảnh khắc một đứa trẻ ngủ trên vai cha.

Có buổi sáng trời mát, chẳng có chuyện gì đặc biệt xảy ra, nhưng tự nhiên thấy sống cũng được.

Vấn đề thú vị hơn là:

những niềm vui ấy có bác bỏ chủ nghĩa bi quan không?

Chưa chắc.

Schopenhauer không cần chứng minh rằng không tồn tại niềm vui.

Ông chỉ cần lập luận rằng:

1. ham muốn liên tục tái sinh;
2. thỏa mãn thường ngắn hạn;
3. đau khổ là thành phần không thể loại bỏ khỏi đời sống;
4. bệnh tật, lão hóa và cái chết không thể được giải quyết hoàn toàn bằng việc tích lũy thêm những thứ ta muốn.

Ở chiều ngược lại, người phản đối có thể nói:

chúng ta đang dùng sai cái cân.

Nếu lấy:

$$ Hạnh\ phúc = Tổng\ khoái\ cảm - Tổng\ đau\ khổ $$

rồi cộng trừ cuộc đời như bảng Excel, có lẽ chúng ta đã bỏ sót rất nhiều thứ.

Con người còn quan tâm đến:

• ý nghĩa;
• tình yêu;
• phẩm giá;
• sự trưởng thành;
• sáng tạo;
• trách nhiệm;
• sự gắn bó;
• việc trở thành một kiểu người nào đó.

Một người chăm mẹ bị bệnh có thể rất mệt.

Nếu đo bằng khoái cảm thuần túy, đó là một giai đoạn tệ.

Nhưng hỏi người ấy:

“Nếu quay lại, anh có bỏ mặc mẹ để sống vui hơn không?”

câu trả lời có thể là không.

Điều đó cho thấy một cuộc đời đáng sống không nhất thiết là một cuộc đời có số phút vui lớn nhất.

Sai lầm thú vị nhất: tưởng hạnh phúc là trạng thái mặc định

Có lẽ thứ hữu ích nhất mà chủ nghĩa bi quan đem lại không phải câu:

Đời là bể khổ.

Mà là việc phá vỡ một kỳ vọng nguy hiểm hơn:

Tôi đáng lẽ phải luôn hạnh phúc.

Khi tin hạnh phúc là trạng thái mặc định, mỗi lúc buồn chúng ta lại đau hai lần.

Lần thứ nhất:

Tôi đang buồn.

Lần thứ hai:

Tôi không được phép buồn. Chắc đời tôi có vấn đề.

Đau chồng lên đau.

Nhưng thử thay mô hình.

Một cơ thể sống phải:

• ăn;
• ngủ;
• tránh nguy hiểm;
• chữa vết thương;
• cạnh tranh tài nguyên;
• duy trì hàng nghìn cân bằng sinh học.

Một bộ não phải liên tục dự đoán hiểm họa.

Một sinh vật xã hội phải lo mình có được chấp nhận hay không.

Tại sao chúng ta lại mặc định rằng hệ thống ấy được tiến hóa để nằm trên sofa và cảm thấy mãn nguyện 24 giờ mỗi ngày?

Có thể hạnh phúc không phải mặt đất.

Nó giống những khoảng trời quang giữa các đám mây hơn.

Và nếu vậy, nhìn thấy mây không có nghĩa thời tiết bị lỗi.

Từ bi quan đến một cách sống kỳ lạ hơn

Nếu đọc chủ nghĩa bi quan quá nhanh, người ta có thể kết luận:

Vậy thôi nằm im luôn cho khỏe.

Nhưng đây lại là một bước nhảy nữa.

Việc một trò chơi chắc chắn kết thúc không phải lý do để không chơi.

Ngược lại.

Nếu biết thời gian hữu hạn, câu hỏi trở nên sắc hơn:

Mình muốn dùng phần hữu hạn ấy vào đâu?

Nếu biết tiền không tạo ra trạng thái thỏa mãn vĩnh viễn, ta có thể kiếm tiền nhưng ngừng yêu cầu tiền thực hiện một nhiệm vụ mà nó không thể làm.

Nếu biết địa vị sẽ quen rất nhanh, ta vẫn có thể thăng tiến nhưng không nhầm chức danh với bản thân.

Nếu biết người mình yêu chắc chắn một ngày sẽ biến mất — hoặc ta biến mất trước họ — ta có thêm lý do để đặt điện thoại xuống khi đang ăn cơm cùng nhau.

Bi quan lúc này không kéo con người xa khỏi đời sống.

Nó có thể kéo ta trở lại gần đời sống hơn.

Bởi vì khi thôi yêu cầu mọi thứ phải tồn tại mãi, ta bắt đầu nhìn kỹ những thứ đang tồn tại bây giờ.

Một cốc cà phê dưới một vũ trụ lạnh lẽo

Hãy tưởng tượng cảnh này.

Một buổi sáng bình thường.

Bạn ngồi uống cà phê.

Trên đầu bạn, Mặt Trời đang đốt hàng triệu tấn vật chất mỗi giây.

Trái Đất lao quanh nó với tốc độ hàng chục kilomet mỗi giây.

Những ngôi sao đang sinh ra.

Những ngôi sao khác đang chết.

Ở đâu đó có một thiên hà va vào thiên hà khác.

Toàn bộ vũ trụ không quan tâm cốc cà phê của bạn ngon hay dở.

Rồi một người ngồi đối diện hỏi:

Hôm qua ngủ ngon không?

Một câu hỏi nhỏ đến mức vũ trụ chẳng ghi nhận.

Nhưng với một con người, nó có thể là tất cả.

Có lẽ đây là chỗ chủ nghĩa bi quan chạm tay với một thứ gần như dịu dàng.

Thế giới không hứa bảo vệ chúng ta.

Không có bảo hành.

Không có nút save.

Không có autoscale cho tuổi thọ.

Không có database replica chứa một bản khác của người mình yêu để restore khi họ mất.

Mọi thứ mong manh một cách khủng khiếp.

Và chính vì vậy, một chút tử tế giữa hai sinh vật mong manh bỗng trở nên rất lớn.

Tổng kết

Chủ nghĩa bi quan triết học không nhất thiết nói:

Cuộc đời chẳng đáng sống.

Câu hỏi sâu hơn của nó là:

Tại sao chúng ta cứ tưởng cuộc đời có nghĩa vụ phải làm mình hài lòng?

Schopenhauer nhìn thấy con người bị kéo đi bởi một chuỗi ham muốn gần như không có điểm kết thúc.

Có được thứ này, ta muốn thứ khác.

Tránh được nỗi đau này, một nỗi lo khác xuất hiện.

Cuối cùng còn bệnh tật, tuổi già, chia ly và cái chết đứng ở cuối hành lang.

Nhìn từ xa, đây là một bức tranh khá tối.

Nhưng nếu nhìn thêm một chút, một điều kỳ lạ xảy ra.

Khi ta chấp nhận rằng cuộc đời không hoàn hảo, ta không còn bắt mỗi ngày phải hoàn hảo.

Khi biết mọi thứ sẽ mất, ta bắt đầu biết giữ.

Khi biết tất cả đều biết đau, ta có thêm lý do để bớt làm đau nhau.

Và khi hiểu rằng hạnh phúc không phải một căn phòng mà ta có thể bước vào rồi khóa cửa ở đó mãi mãi, ta có thể thôi chạy đi tìm chiếc chìa khóa tưởng tượng ấy.

Cuộc đời có thể giống một chuyến tàu mà điểm cuối đã được viết sẵn.

Chúng ta không sửa được chuyện đó.

Nhưng trong lúc tàu còn chạy, ta vẫn có thể nhìn ra cửa sổ, nói chuyện với người ngồi bên cạnh, ăn một hộp cơm, cãi nhau vài chuyện ngớ ngẩn, làm một thứ mình cho là đáng làm và đôi lúc tự nhiên bật cười.

Tàu vẫn đi về ga cuối.

Chủ nghĩa bi quan không phủ nhận điều đó.

Nó chỉ hỏi:

Biết tàu sẽ dừng, liệu ta có nhìn chuyến đi bằng một đôi mắt khác không?

Tham khảo

• Arthur Schopenhauer, The World as Will and Representation
• Arthur Schopenhauer, Studies in Pessimism
• Friedrich Nietzsche, The Gay Science
• Friedrich Nietzsche, Thus Spoke Zarathustra
• Stanford Encyclopedia of Philosophy — Arthur Schopenhauer: https://plato.stanford.edu/entries/schopenhauer/
• Stanford Encyclopedia of Philosophy — Friedrich Nietzsche: https://plato.stanford.edu/entries/nietzsche/
• Internet Encyclopedia of Philosophy — Arthur Schopenhauer: https://iep.utm.edu/schopenh/