Đặt vấn đề

Giả sử sáng thứ Hai.

Bạn thức dậy lúc 6 giờ 30.

Đánh răng.

Thay quần áo.

Đi làm.

Mở máy tính.

Trả lời email.

Họp.

Ăn trưa.

Lại họp.

Về nhà.

Tắm.

Nằm xuống giường, cầm điện thoại lên xem vài video ngắn.

Rồi ngủ.

Sáng hôm sau, một sinh vật kỳ lạ tên là thứ Ba xuất hiện.

Nó yêu cầu bạn làm gần như y hệt.

Thứ Tư cũng vậy.

Thứ Năm nhìn bạn bằng ánh mắt đầy bí hiểm rồi bảo:

Làm tiếp đi.

Và một ngày nào đó, giữa lúc đang đứng chờ đèn đỏ, đang rửa một cái bát, hoặc đang nhìn con trỏ chuột nhấp nháy trên màn hình, trong đầu bỗng bật ra một câu hỏi rất ngớ ngẩn:

“Ủa… rồi để làm gì?”

Đây là một câu hỏi nhỏ.

Nhưng nếu đào nó xuống đủ sâu, bên dưới có cả một vực thẳm.

Ta đi học để có việc làm.

Ta làm việc để có tiền.

Ta có tiền để sống.

Ta sống để làm gì?

Để nuôi con?

Rồi con ta lớn lên, đi học, đi làm, kiếm tiền, nuôi con của nó.

Rồi để làm gì?

Nếu cứ hỏi “để làm gì?” đủ nhiều lần, giống một đứa trẻ sáu tuổi không chịu buông tha người lớn, cuối cùng rất nhiều hệ thống ý nghĩa của chúng ta sẽ bắt đầu kêu cót két.

Albert Camus bước vào chính khe nứt ấy.

Ông gọi thứ xuất hiện ở đó là cái phi lý — the Absurd.

Không phải vì cuộc đời ngu ngốc.

Không phải vì mọi thứ vô nghĩa theo kiểu “thôi mặc kệ hết”.

Mà bởi vì có một cuộc va chạm rất kỳ lạ:

con người muốn thế giới phải có nghĩa, trong khi thế giới không hề hứa rằng nó sẽ có nghĩa.

Stanford Encyclopedia of Philosophy mô tả tư tưởng của Camus trong The Myth of Sisyphus không dẫn đến hoài nghi hay đầu hàng; trái lại, Camus tìm cách sống với sự căng thẳng này một cách tỉnh táo, không giải quyết nó bằng một câu trả lời siêu hình dễ chịu. (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

Và đó là điểm xuất phát của chủ nghĩa phi lý (Absurdism).

Cái phi lý thực ra nằm ở đâu?

Một cách hiểu hơi vội là:

Chủ nghĩa phi lý cho rằng cuộc đời vô nghĩa.

Nghe xong thấy hơi buồn.

Nhưng Camus tinh quái hơn thế.

Hãy tưởng tượng một đứa trẻ đứng trước cái máy bán nước.

Nó bỏ tiền vào.

Máy nuốt tiền.

Nó bấm Coca-Cola.

Không có Coca-Cola.

Nó bấm lại.

Không có.

Nó đập nhẹ vào máy.

Không có.

Nó hỏi:

“Tại sao?”

Cái máy im lặng.

Vấn đề ở đây không đơn giản là cái máy “vô nghĩa”.

Vấn đề nằm trong mối quan hệ giữa hai phía:

• Đứa trẻ tin rằng bỏ tiền vào thì phải nhận được câu trả lời.
• Cái máy hoàn toàn không quan tâm đến niềm tin đó.

Con người cũng vậy.

Chúng ta có một bộ não cực kỳ thích nguyên nhân, trật tự và câu chuyện.

Ta muốn biết:

• Tôi sinh ra để làm gì?
• Vì sao người tốt vẫn gặp tai họa?
• Vì sao có người cố gắng cả đời rồi thất bại?
• Vì sao người mình yêu lại chết?
• Vì sao tôi là tôi mà không phải một người khác?
• Sau tất cả những thứ này có một kế hoạch nào không?

Ta ngẩng đầu lên nhìn vũ trụ.

Vũ trụ có khoảng không, sao, bụi, lực hấp dẫn, ánh sáng và những quả cầu plasma nóng hàng triệu độ.

Nhưng nó không đưa cho ta một tờ giấy ghi:

1MỤC ĐÍCH CỦA PHẠM DUY TÙNG:
2
31. Làm việc A
42. Yêu người B
53. Hoàn thành nhiệm vụ C
64. Qua đời lúc 87 tuổi

Không có README.

Không có tài liệu hướng dẫn sử dụng.

Không có nút Help.

Không có tổng đài chăm sóc khách hàng của vũ trụ.

Ta hỏi.

Nó im lặng.

Và chính sự va chạm giữa nhu cầu được trả lời của con người với sự im lặng của thế giới tạo ra cái phi lý trong cách Camus đặt vấn đề. (Internet Encyclopedia of Philosophy)

Nhưng như vậy có phải chủ nghĩa hư vô không?

Không hẳn.

Đây là chỗ chủ nghĩa phi lý rất dễ bị nhét nhầm vào cùng một cái hộp với chủ nghĩa hư vô (nihilism).

Nói cực kỳ đơn giản:

Một cách diễn giải hư vô có thể đi theo hướng:

Không có ý nghĩa khách quan. Vậy tất cả đều chẳng có nghĩa gì.

Camus đứng trước cùng cái vực đó, nhìn xuống một lúc, rồi nói đại khái:

Ừ. Có thể vũ trụ không trao cho chúng ta một ý nghĩa tối hậu. Nhưng tại sao từ đó lại suy ra rằng chúng ta phải ngừng sống?

Đây là một bước ngoặt rất quan trọng.

Không tìm thấy ý nghĩa tuyệt đối không đồng nghĩa với việc mọi trải nghiệm đều trở thành vô giá trị.

Một cây kem không cần tồn tại vĩnh viễn mới ngon.

Một buổi chiều với người mình yêu không cần được ghi vào cấu trúc của vũ trụ mới đáng quý.

Một bài hát dài bốn phút không trở nên vô nghĩa chỉ vì phút thứ năm nó đã kết thúc.

Một đứa trẻ xây lâu đài cát biết rõ sóng biển có thể cuốn nó đi.

Nhưng nó vẫn xây.

Thậm chí có lẽ chính vì lâu đài sẽ mất nên buổi chiều ấy mới đáng nhớ.

Chủ nghĩa phi lý vì thế không nhất thiết là lời tuyên bố:

“Không có ý nghĩa.”

Nó gần hơn với:

“Ta không có bằng chứng rằng thế giới sở hữu một ý nghĩa tối hậu được viết sẵn cho ta.”

Hai câu nghe giống nhau.

Nhưng sống theo chúng lại khác nhau rất nhiều.

Sisyphus: người đàn ông có công việc tệ nhất lịch sử

Để giải thích điều này, Camus mượn một nhân vật trong thần thoại Hy Lạp: Sisyphus.

Sisyphus bị các vị thần trừng phạt.

Công việc của ông rất đơn giản.

Đẩy một tảng đá khổng lồ lên đỉnh núi.

Khi gần đến nơi:

rầm.

Tảng đá lăn xuống.

Sisyphus đi xuống.

Đẩy lại.

Lên đỉnh.

Rầm.

Xuống.

Đẩy.

Rầm.

Đẩy.

Rầm.

Không KPI.

Không thưởng cuối năm.

Không ngày nghỉ phép.

Không có chuyện làm tốt rồi được chuyển sang bộ phận khác.

Chỉ có:

1while True:
2    push_rock_uphill()
3    rock_rolls_down()

Đây gần như là phiên bản kinh dị nhất của vòng lặp vô hạn.

Camus nhìn Sisyphus và nhận ra một hình ảnh rất giống đời người.

Ta lau nhà.

Nhà lại bẩn.

Ta ăn.

Ta lại đói.

Ta ngủ.

Ta lại mệt.

Ta sửa một bug.

Hai bug mới xuất hiện.

Ta kiếm tiền.

Ta tiêu tiền.

Ta xây dựng cơ thể.

Cơ thể già đi.

Ta xây một thứ.

Một ngày nào đó thứ ấy biến mất.

Nếu mục đích duy nhất của hành động nằm ở một trạng thái cuối cùng bất biến, thì phần lớn đời sống quả thật trông khá kỳ quặc.

Nhưng Camus không kết luận rằng Sisyphus phải tuyệt vọng.

Ngược lại, The Myth of Sisyphus dẫn đến một kết luận cố tình nghịch lý: ta phải hình dung Sisyphus hạnh phúc. Stanford Encyclopedia nhấn mạnh rằng Camus không chọn sự tuyệt vọng; ông tìm thấy khả năng sống mãnh liệt ngay trong việc nhận thức đầy đủ giới hạn của đời sống. (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

Tại sao?

Bởi vì từ khoảnh khắc Sisyphus nhìn thẳng vào tình trạng của mình, các vị thần có thể điều khiển tảng đá, nhưng họ không còn lừa được ông nữa.

Ông biết.

Tảng đá sẽ rơi.

Ông vẫn đẩy.

Ở đó xuất hiện một thứ kỳ lạ:

tự do.

Ba cách chạy khỏi cái phi lý

Khi con người nhận ra khoảng cách giữa mong muốn ý nghĩa và sự im lặng của thế giới, ta thường muốn đóng cái hố ấy thật nhanh.

Camus xem xét những lối thoát khác nhau, trong đó nổi bật là vấn đề tự sát và thứ ông phê phán như một dạng “tự sát triết học”: nhảy sang một lời giải siêu hình chỉ để xóa đi sự căng thẳng của cái phi lý. Các bài giới thiệu học thuật về Camus thường nhấn mạnh rằng ông từ chối cả việc tiêu diệt bản thân lẫn việc đơn giản hóa vấn đề bằng một cú nhảy niềm tin mà lý trí không thể chứng minh. (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

Có thể hình dung ba phản ứng như sau.

1. “Nếu không có ý nghĩa thì thôi”

Đây là phản ứng đầu hàng.

Giống chơi một trò chơi rồi phát hiện không có màn cuối, thế là đập luôn máy.

Camus không chọn cách này.

Bởi vì việc đời sống không cung cấp một mục đích tối hậu không tự động chứng minh rằng sống là việc không đáng làm.

2. Bịa ngay một câu trả lời để hết khó chịu

Con người rất ghét khoảng trống.

Không biết điều gì xảy ra thì ta muốn đặt ngay một câu chuyện vào đó.

Camus đặc biệt cảnh giác với việc dùng một hệ thống siêu hình chỉ như một chiếc nắp đậy lên cái phi lý.

Không phải ông chứng minh rằng mọi niềm tin tôn giáo đều sai.

Điểm triết học ở đây khác:

Nếu ta bắt đầu bằng việc thừa nhận rằng lý trí không tìm thấy câu trả lời chắc chắn, rồi sau đó tuyên bố rằng mình đã có câu trả lời chắc chắn chỉ để thoát khỏi sự bất an, ta đã bỏ cuộc chơi.

3. Không chạy

Đây mới là phương án của Camus.

Nhìn thẳng.

Không bịa thêm.

Không tự lừa mình.

Không đầu hàng.

Thế giới không trả lời?

Được.

Ta vẫn sống.

Đây là phản kháng (revolt).

Phản kháng: biết đá sẽ rơi nhưng vẫn đẩy

Từ “phản kháng” nghe hơi giống cầm cờ chạy ngoài đường.

Nhưng ở Camus, trước hết nó là một thái độ tồn tại.

Bạn biết mình sẽ chết.

Nhưng vẫn trồng cây.

Bạn biết con mình rồi sẽ trưởng thành và rời khỏi mình.

Nhưng vẫn nuôi nó.

Bạn biết tình yêu không có bảo hành trọn đời.

Nhưng vẫn yêu.

Bạn biết một công ty có thể biến mất.

Nhưng vẫn xây sản phẩm.

Bạn biết dữ liệu sẽ hỏng, server sẽ chết, framework hôm nay đang hot vài năm nữa có thể nằm trong nghĩa địa GitHub.

Nhưng vẫn viết code.

Nghe rất ngớ ngẩn.

Và đó chính là điểm hay.

Một con người phi lý không cần vũ trụ ký hợp đồng rằng việc mình làm sẽ tồn tại mãi mới chịu làm.

Anh ta nói:

Tôi biết nó hữu hạn.

Tôi vẫn chọn nó.

Đó không phải sự thiếu hiểu biết.

Ngược lại.

Đó là lựa chọn sau khi đã hiểu.

Tự do xuất hiện khi vũ trụ không đưa cho ta bản mô tả công việc

Có một nghịch lý khá đẹp ở đây.

Nếu tồn tại một mục đích tuyệt đối được viết sẵn cho mỗi người, thì cuộc đời giống một trò chơi có nhiệm vụ chính:

1Main Quest:
2Hoàn thành mục đích mà vũ trụ giao cho bạn.

Nghe rất yên tâm.

Nhưng cũng hơi đáng sợ.

Bởi như vậy ta chỉ là một nhân vật đang làm nhiệm vụ được giao.

Còn nếu không có tờ giấy ấy?

Ban đầu ta hoảng.

Sau đó một khả năng khác xuất hiện:

Ta được chọn.

Không phải chọn ý nghĩa của toàn bộ vũ trụ.

Cái đó hơi tham.

Ta chọn thứ đáng làm trong cuộc đời mình.

Ta có thể chọn:

• chăm sóc cha mẹ;
• nuôi một đứa trẻ tử tế;
• nghiên cứu toán;
• viết phần mềm;
• trồng hoa;
• mở một quán cà phê;
• chữa bệnh;
• viết sách;
• yêu một người;
• hoặc đơn giản là sống một ngày mà không làm điều quá tệ với người khác.

Không cần chứng minh rằng những thứ đó tồn tại đến tận ngày vũ trụ nguội lạnh.

Chúng có thể chỉ cần quan trọng ở đây.

Và bây giờ.

Chủ nghĩa phi lý không phải giấy phép để sống bừa

Một hiểu lầm khác:

Nếu không có ý nghĩa tuyệt đối thì thích làm gì làm.

Không.

Camus về sau còn phát triển tư tưởng của mình từ cái phi lý sang vấn đề phản kháng và giới hạn đạo đức trong The Rebel. Internet Encyclopedia of Philosophy mô tả tác phẩm này như sự tiếp tục cuộc điều tra triết học bắt đầu từ The Myth of Sisyphus, nhưng chuyển từ câu hỏi về tự sát sang câu hỏi về giết người và tính chính đáng của bạo lực. (Internet Encyclopedia of Philosophy)

Điều đó rất quan trọng.

Bởi nếu ta nói:

Cuộc đời không có nghĩa khách quan, nên tôi muốn làm gì cũng được.

thì ta đã lén biến mong muốn cá nhân thành một thứ luật tuyệt đối mới.

Camus không cần đi đến đó.

Nếu tôi nhận ra mình là một sinh vật hữu hạn, mong manh, bị ném vào một thế giới không giải thích chính nó, thì tôi cũng có thể nhận ra:

người đối diện tôi cũng vậy.

Anh ta cũng đau.

Cũng sợ chết.

Cũng yêu.

Cũng mất mát.

Cũng đang đẩy một tảng đá riêng mà tôi chẳng nhìn thấy.

Từ cái phi lý có thể mọc ra một thứ rất lạ:

sự liên đới.

Hai người không biết tại sao mình có mặt ở đây.

Nhưng trong lúc chưa tìm được câu trả lời, ít nhất đừng đẩy nhau xuống núi.

Cái phi lý xuất hiện trong những khoảnh khắc rất bình thường

Ta thường nghĩ khủng hoảng hiện sinh phải xảy ra lúc ba giờ sáng, trời mưa, một người đứng cạnh cửa sổ hút thuốc và nghe nhạc buồn.

Không nhất thiết.

Nó có thể xuất hiện lúc đang bóc một quả quýt.

Hoặc đang nhập mật khẩu.

Hoặc đang đứng trong thang máy.

Bỗng nhiên một việc ta đã làm hàng nghìn lần trở nên xa lạ.

Tại sao mình làm cái này?

Tại sao mọi người đều chạy?

Chúng ta đang chạy về đâu?

Tại sao căn phòng này có mười người nhìn vào mười cái màn hình phát sáng?

Tại sao một loài linh trưởng sống trên một hòn đá quay quanh một quả cầu lửa lại đang họp để quyết định màu của một cái nút?

Nghe hơi ngáo.

Nhưng nếu lùi đủ xa, gần như toàn bộ nền văn minh đều có vẻ ngáo.

Chúng ta vẽ những con số vào cơ sở dữ liệu.

Gọi chúng là tiền.

Sau đó dùng những con số ấy để mua một miếng đất.

Rồi dựng tường quanh miếng đất.

Rồi dành ba mươi năm trả tiền cho bức tường.

Trong thời gian đó Trái Đất vẫn quay với vận tốc hàng nghìn kilomet mỗi giờ quanh trục của nó, Mặt Trời vẫn đốt hydro, thiên hà vẫn trôi và vũ trụ hoàn toàn không dừng lại để kiểm tra xem khoản vay của ta đã trả được bao nhiêu phần trăm.

Đó là lúc cái phi lý ló đầu ra.

Nó không nhất thiết phá hủy đời sống.

Đôi khi nó chỉ nhắc ta rằng:

những luật lệ chúng ta đang sống trong không phải toàn bộ thực tại.

Nếu rồi tất cả đều biến mất, tại sao còn cố gắng?

Có lẽ đây là câu hỏi khó nhất.

Một ngày nào đó ta chết.

Xa hơn nữa, những người nhớ ta cũng chết.

Những ngôi nhà biến mất.

Thành phố biến mất.

Ngôn ngữ thay đổi.

Các nền văn minh có thể biến mất.

Nếu kéo thời gian đủ dài, rất nhiều thứ mà hôm nay ta xem là vô cùng quan trọng sẽ trở thành bụi.

Vậy tại sao còn làm?

Bởi có thể ta đã đặt sai điều kiện.

Ta đang nói:

Một thứ chỉ có giá trị nếu nó tồn tại mãi mãi.

Nhưng tại sao?

Một bông hoa nở ba ngày có kém đẹp hơn viên đá tồn tại ba triệu năm không?

Một đứa trẻ cười trong mười giây có vô nghĩa vì tiếng cười kết thúc không?

Một bữa cơm với cha mẹ có cần kéo dài vô tận mới đáng ăn không?

Có thể tính hữu hạn không phá hủy giá trị.

Có khi chính nó tạo ra giá trị.

Nếu một buổi chiều có thể lặp lại vô hạn, ta chẳng cần quý nó.

Chính bởi nó đi qua và không quay lại, ta mới nhìn ánh nắng trên bức tường lâu hơn một chút.

Hạnh phúc của Sisyphus

Hình ảnh đẹp nhất của câu chuyện không phải lúc Sisyphus đẩy đá lên.

Mà là lúc tảng đá vừa lăn xuống.

Sisyphus đứng trên đỉnh.

Ông biết chuyện gì vừa xảy ra.

Ông quay xuống.

Đi bộ trở lại chân núi.

Trong khoảnh khắc ấy, ông hoàn toàn tỉnh táo.

Không vị thần nào lừa được ông rằng:

Lần này chắc chắn tảng đá sẽ nằm yên.

Không.

Ông biết nó sẽ rơi.

Ông vẫn bước xuống.

Đó là hình ảnh kỳ lạ của một con người không còn đòi thế giới phải giải thích chính nó trước khi anh ta đồng ý sống.

Ngày mai chuông báo thức vẫn reo.

Cốc cà phê lại nguội.

Email lại đến.

Nhà lại bẩn.

Cơ thể lại già thêm một chút.

Tảng đá lại nằm dưới chân núi.

Nhưng có một khác biệt.

Ta biết.

Và ta vẫn chọn bước tới.

Có lẽ tự do không phải là thoát khỏi tảng đá.

Có lẽ tự do bắt đầu khi ta ngừng hỏi tảng đá rằng:

“Mày phải làm cho đời tao có nghĩa.”

Tảng đá chỉ là tảng đá.

Ngọn núi chỉ là ngọn núi.

Vũ trụ chỉ là vũ trụ.

Còn việc hôm nay ta yêu ai, chăm sóc ai, xây thứ gì, bảo vệ điều gì và trở thành người như thế nào —

phần đó,

có lẽ,

đến lượt chúng ta.

Tổng kết

Chủ nghĩa phi lý của Camus bắt đầu bằng một phát hiện khá đáng sợ:

con người khao khát ý nghĩa, còn thế giới không đảm bảo sẽ cung cấp nó.

Từ cuộc va chạm ấy sinh ra cái phi lý.

Nhưng Camus không bảo chúng ta nằm xuống.

Ông cũng không bảo phải giả vờ rằng mình đã tìm thấy một đáp án vũ trụ.

Ông đề nghị một con đường khó hơn:

biết mà vẫn sống.

Biết đời hữu hạn mà vẫn yêu.

Biết công trình sẽ mất mà vẫn xây.

Biết tảng đá sẽ rơi mà vẫn đẩy.

Không phải bởi chúng ta ngu đến mức quên rằng nó sẽ rơi.

Mà bởi chúng ta đủ tỉnh táo để biết rằng:

việc tảng đá sẽ rơi không có quyền quyết định toàn bộ giá trị của hành trình đẩy nó lên.

Ngày mai Sisyphus lại lên núi.

Có thể chúng ta cũng vậy.

Xong triết học, quá dễ.

Chỉ còn mỗi chuyện sống thôi.

Tham khảo

• Stanford Encyclopedia of Philosophy — Albert Camus: https://plato.stanford.edu/entries/camus/
• Internet Encyclopedia of Philosophy — Albert Camus: https://iep.utm.edu/albert-camus/
• 1000-Word Philosophy — Camus on the Absurd: The Myth of Sisyphus: https://1000wordphilosophy.com/2019/05/01/camus-on-the-absurd-the-myth-of-sisyphus/
• Albert Camus — The Myth of Sisyphus.
• Albert Camus — The Rebel.