Lưu ý an toàn: Đoạn mở đầu mô tả một ý nghĩ xâm nhập không đi kèm mong muốn hay kế hoạch. Nếu bạn đang có ý định hoặc kế hoạch làm hại bản thân hay người khác, đừng dùng bài viết này để tự đánh giá; hãy liên hệ dịch vụ cấp cứu địa phương, đến cơ sở y tế gần nhất và nhờ một người tin cậy ở bên ngay.
Có những ý nghĩ không cần được mời mà vẫn bước vào
Giả sử bạn đang đứng trên ban công tầng 20.
Trời đẹp. Gió mát. Dưới đường có vài chiếc xe chạy qua. Bạn chẳng có ý định làm gì cả.
Rồi đột nhiên trong đầu bật lên một câu:
“Nếu mình nhảy xuống thì sao?”
Hết.
Một câu rất ngắn.
Không kế hoạch. Không mong muốn. Không hành động.
Nó chỉ xuất hiện, giống như đang xem YouTube thì tự nhiên một quảng cáo nhảy vào giữa màn hình mà chẳng ai hỏi bạn có muốn xem hay không.
Nhưng rồi một chuyện thú vị bắt đầu xảy ra.
Bạn giật mình:
“Khoan đã. Tại sao mình lại nghĩ như vậy?”
Rồi:
“Người bình thường có nghĩ như vậy không?”
Rồi:
“Hay sâu trong lòng mình thật sự muốn nhảy?”
Rồi:
“Nếu mình có thể nghĩ được chuyện này, liệu một ngày nào đó mình có làm thật không?”
Một ý nghĩ tồn tại chưa tới một giây vừa rồi bỗng được đưa vào phòng thẩm vấn.
Bộ não kéo ghế ra.
Bật đèn.
Đóng cửa.
Và bắt đầu hỏi cung chính nó.
Đây là một trong những cánh cửa khá thú vị để đi vào thế giới của suy nghĩ xâm nhập (intrusive thoughts), suy nghĩ ám ảnh (obsessions) và hành vi hay nghi thức cưỡng chế (compulsions).
Điều quan trọng nhất cần nói ngay từ đầu là:
Một ý nghĩ xuất hiện trong đầu không đồng nghĩa với một mong muốn, một niềm tin hay một hành động.
Và nghịch lý nằm ở chỗ: đôi khi thứ khiến một ý nghĩ trở nên dai dẳng không phải bản thân ý nghĩ đó, mà là cuộc chiến mà chúng ta mở ra để tiêu diệt nó.
Một ý nghĩ chỉ là một sự kiện xảy ra trong não
Hãy tưởng tượng bộ não giống một nhà ga.
Mỗi ngày có hàng nghìn chuyến tàu chạy qua:
- “Trưa nay ăn gì?”
- “Quên gửi email rồi.”
- “Không biết người kia có ghét mình không?”
- “Cái cửa khóa chưa?”
- “Nếu mình bị ung thư thì sao?”
- “Nếu mình làm ai đó bị thương?”
- “Nếu mình nói điều ngu ngốc trong cuộc họp?”
- “Nếu mình không thực sự yêu người này?”
- “Nếu mình mất kiểm soát thì sao?”
Phần lớn các chuyến tàu đến rồi đi.
Ta nhìn thấy chúng, nhưng không bước lên.
Vấn đề bắt đầu khi một chuyến tàu đặc biệt xuất hiện và bộ não nói:
Khoan. Chuyến này nguy hiểm. Phải kiểm tra.
Theo International OCD Foundation, ám ảnh trong OCD có thể xuất hiện dưới dạng những suy nghĩ, hình ảnh hoặc thôi thúc không mong muốn và xâm nhập, gây ra cảm giác khó chịu mạnh. Cưỡng chế là những hành vi hoặc hoạt động tinh thần mà người đó cảm thấy phải thực hiện để đối phó với sự khó chịu ấy. (International OCD Foundation)
Ta có thể hình dung một vòng lặp rất đơn giản:
1Ý nghĩ xuất hiện
2 ↓
3"Ý nghĩ này nguy hiểm"
4 ↓
5Lo âu
6 ↓
7Kiểm tra / phân tích / trấn an / né tránh
8 ↓
9Lo âu giảm tạm thời
10 ↓
11Bộ não học được:
12"May mà mình vừa kiểm tra"
13 ↓
14Lần sau ý nghĩ trở lại mạnh hơn
Con quái vật được nuôi bằng chính thức ăn dùng để giết nó.
Nghe nghịch lý.
Nhưng đó lại là phần rất đẹp của tâm lý học hành vi.
Suy nghĩ xâm nhập không phải lúc nào cũng là OCD
Ở đây cần phân biệt một chuyện.
Có một ý nghĩ kỳ quặc không có nghĩa là một người mắc rối loạn ám ảnh cưỡng chế (Obsessive-Compulsive Disorder – OCD).
NIMH mô tả OCD là tình trạng có những ám ảnh tái diễn khó kiểm soát, hành vi cưỡng chế lặp đi lặp lại, hoặc cả hai, tới mức gây khó khăn đáng kể cho cuộc sống. (National Institute of Mental Health)
Nói đơn giản:
Một ý nghĩ đi ngang qua đầu là một chuyện.
Một ý nghĩ chiếm cả buổi sáng, buộc ta phải kiểm tra 17 lần, hỏi 5 người, đọc Google 3 tiếng và vẫn không cảm thấy chắc chắn thì lại là chuyện khác.
Ví dụ:
Bạn ra khỏi nhà và nghĩ:
“Không biết mình khóa cửa chưa.”
Bạn quay lại nhìn một lần.
Bình thường.
Nhưng một người mắc kẹt trong vòng ám ảnh có thể kiểm tra rồi bước đi được mười mét.
Sau đó não hỏi:
“Nhưng lúc nãy mình thật sự nhìn thấy cửa khóa chưa?”
Quay lại.
Kiểm tra.
Đi tiếp.
Não lại hỏi:
“Hay mình chỉ tưởng tượng là đã kiểm tra?”
Quay lại.
Lần này kéo tay nắm cửa.
Đi tiếp.
“Khoan, có khi lúc kéo mình vô tình mở khóa thì sao?”
Và thế là một cái cửa vô tội bỗng trở thành boss cuối của Dark Souls.
Ám ảnh và cưỡng chế không phải là cùng một thứ
Hai khái niệm này rất dễ bị trộn vào nhau.
Ám ảnh — Obsession
Ám ảnh thường là:
- suy nghĩ;
- hình ảnh trong đầu;
- cảm giác nghi ngờ;
- thôi thúc;
xuất hiện lặp lại, không mong muốn và gây khó chịu.
Ví dụ:
“Tay mình có vi khuẩn.”
“Mình có thể đã đâm phải ai đó lúc lái xe.”
“Có thể mình vừa nói một câu xúc phạm.”
“Có thể mình không yêu người yêu thật.”
“Có thể mình mắc một căn bệnh nguy hiểm.”
“Có thể mình là một người xấu mà mình chưa nhận ra.”
Điểm đáng chú ý là chữ:
có thể.
OCD rất thích chữ này.
Không cần chuyện gì phải xảy ra.
Chỉ cần:
“Nhưng nếu…”
là đủ mở một phiên tòa kéo dài ba tiếng trong đầu.
Cưỡng chế — Compulsion
Cưỡng chế là thứ ta làm nhằm giảm bớt nỗi sợ hoặc tìm lại cảm giác chắc chắn.
Đôi khi nó là hành vi nhìn thấy được:
- rửa tay;
- kiểm tra ổ khóa;
- quay xe lại kiểm tra;
- sắp xếp đồ vật;
- tránh một địa điểm.
Nhưng cưỡng chế cũng có thể diễn ra hoàn toàn bên trong đầu.
Đây là lý do cụm “suy nghĩ cưỡng chế” đôi khi được dùng trong đời thường, mặc dù về mặt chuyên môn nên gọi chính xác hơn là cưỡng chế tinh thần (mental compulsions).
Ví dụ:
- tua lại một cuộc trò chuyện 50 lần;
- cố nhớ chính xác mình đã làm gì;
- tự chứng minh rằng mình là người tốt;
- lặp một câu trong đầu;
- kiểm tra cảm xúc của chính mình;
- cố tìm “cảm giác chắc chắn”;
- tưởng tượng lại sự kiện để xác minh rằng mình không phạm lỗi.
Nhìn bên ngoài, người đó đang ngồi im.
Nhưng bên trong đầu có 43 luật sư đang tranh tụng.
Một cái bẫy rất kỳ lạ: càng không được nghĩ, càng phải nghĩ
Bây giờ thử một thí nghiệm.
Trong 15 giây tiếp theo:
Đừng nghĩ tới một con gấu trắng.
Đừng tưởng tượng lông nó.
Đừng tưởng tượng cái mũi đen.
Đừng nghĩ tới cảnh nó đang đứng giữa một cánh đồng tuyết.
Và đặc biệt:
tuyệt đối không được nghĩ đến gấu trắng.
Khả năng khá cao là con gấu vừa xuất hiện.
Đây là nghịch lý nổi tiếng liên quan tới thought suppression, hay cố gắng đàn áp một ý nghĩ.
Các nghiên cứu của Daniel Wegner và những công trình tiếp theo về hiện tượng này cho thấy việc cố tình đẩy một ý nghĩ ra khỏi đầu đôi khi có thể làm nó trở nên dễ quay lại hơn. APA từng gọi hiện tượng này bằng hình ảnh “white bears”. (APA)
Lý do nghe rất buồn cười.
Muốn biết mình có đang nghĩ tới con gấu hay không, não phải liên tục kiểm tra:
“Có gấu không?”
Nhưng muốn kiểm tra xem có gấu không…
nó phải gọi hình ảnh con gấu lên.
Giống như một bảo vệ được giao nhiệm vụ:
“Cứ năm giây hãy kiểm tra xem ông Tèo có xuất hiện không.”
Sau một ngày, người bảo vệ có khi nghĩ về ông Tèo nhiều hơn cả vợ mình.
Vấn đề không nhất thiết nằm ở ý nghĩ, mà nằm ở ý nghĩa ta gắn cho nó
Hai người có thể cùng có một suy nghĩ:
“Nếu mình đẩy người đứng trước xuống đường ray thì sao?”
Người thứ nhất nghĩ:
“Não mình vừa tạo một kịch bản kỳ quặc.”
Rồi tiếp tục nhìn điện thoại.
Người thứ hai nghĩ:
“Tại sao mình nghĩ được điều kinh khủng như vậy?”
“Có phải mình có xu hướng bạo lực?”
“Người bình thường chắc chắn không nghĩ vậy.”
“Nếu một ngày mình mất kiểm soát thì sao?”
Thế là ý nghĩ vốn chỉ tồn tại một giây được đánh dấu:
1CỰC KỲ QUAN TRỌNG
2KHÔNG ĐƯỢC QUÊN
3PHẢI TIẾP TỤC KIỂM TRA
Não làm đúng nhiệm vụ của nó.
Ngày mai nó gửi thông báo:
Ê, chuyện đẩy người xuống đường ray hôm qua giải quyết xong chưa?
Ta hoảng.
Ta kiểm tra tiếp.
Và thế là từ một cọng cỏ mọc thành cây đa.
Thought-Action Fusion: nghĩ đến không có nghĩa là làm
Một khái niệm rất thú vị trong nghiên cứu OCD là thought-action fusion.
Có thể hiểu đơn giản là bộ não bắt đầu nhập nhằng giữa:
“Tôi nghĩ tới X”
và:
“Tôi có khả năng làm X”
thậm chí đôi khi:
“Nghĩ tới X cũng đã khiến tôi trở thành người xấu.”
Ví dụ:
“Nếu tôi tưởng tượng mình làm hại ai đó, chắc hẳn một phần nào đó trong tôi muốn làm vậy.”
Hoặc:
“Nếu tôi nghĩ một chuyện xấu có thể xảy ra với mẹ, có khi việc nghĩ tới nó làm xác suất chuyện đó xảy ra tăng lên.”
Nhưng suy nghĩ không phải hành động.
Một bộ não có khả năng mô phỏng một tình huống không có nghĩa là chủ nhân của nó muốn biến tình huống đó thành hiện thực.
Các tài liệu chuyên môn về OCD mô tả thought-action fusion là một trong những kiểu đánh giá sai lệch có thể khiến một ý nghĩ xâm nhập trở nên đặc biệt đáng sợ. (Cambridge University Press)
Máy tính có thể chạy file disaster_simulation.exe.
Không có nghĩa máy tính đang xin phép phá hủy thế giới.
Tại sao cưỡng chế lại mạnh đến vậy?
Giả sử mỗi lần bạn kiểm tra cửa, mức lo âu thay đổi như sau:
1Trước kiểm tra: 90/100
2Sau kiểm tra: 30/100
Não nhìn thấy chuyện đó và học:
“À. Kiểm tra có tác dụng.”
Lần sau lo âu xuất hiện:
“Kiểm tra đi.”
Bạn kiểm tra.
Lo âu lại giảm.
Vòng lặp được củng cố.
Trong tâm lý học hành vi, đây gần với cơ chế negative reinforcement: một hành vi được tăng cường vì nó giúp loại bỏ một trạng thái khó chịu.
Ta không kiểm tra vì thích kiểm tra.
Ta kiểm tra vì cảm giác sau khi kiểm tra dễ chịu hơn.
Điều đáng sợ nằm ở chữ:
tạm thời.
Nếu mỗi lần bộ não hỏi:
“Chắc chưa?”
ta đều trả lời bằng một nghi thức kiểm tra, bộ não có thể học được một điều khác:
“Nếu không kiểm tra thì nguy hiểm.”
Từ đó chiếc phao cứu sinh dần biến thành quả tạ.
Cưỡng chế đôi khi mặc áo rất thông minh
Rửa tay 30 lần thì dễ nhận ra.
Nhưng có những dạng cưỡng chế trông cực kỳ hợp lý.
Ví dụ một người sợ mình mắc bệnh.
Họ Google triệu chứng.
Thấy yên tâm được 20 phút.
Rồi:
“Nhưng bài này có đáng tin không?”
Đọc bài thứ hai.
Rồi Reddit.
Rồi PubMed.
Rồi một bệnh viện.
Rồi hỏi ChatGPT.
Rồi hỏi bác sĩ.
Bác sĩ nói khả năng rất thấp.
Não lập tức hỏi:
“Nhưng rất thấp đâu có nghĩa là bằng 0?”
Đúng.
Không có gì ngoài đời bằng 0 tuyệt đối.
Và đây chính là thứ ám ảnh có thể tận dụng:
sự bất khả thi của chắc chắn tuyệt đối.
Một dạng khác là reassurance seeking — liên tục tìm kiếm sự trấn an.
“Em có nghĩ anh là người xấu không?”
“Không.”
Năm phút sau:
“Nhưng em chắc không?”
“Chắc.”
Một tiếng sau:
“Lúc nãy em trả lời nhanh quá. Em thật sự chắc chứ?”
Sự trấn an có thể làm lo âu giảm ngay lúc đó, nhưng nếu nó trở thành một nghi thức lặp lại để đạt được sự chắc chắn tuyệt đối, nó có thể tham gia vào chính vòng lặp ám ảnh-cưỡng chế.
Bộ não muốn một thứ mà thế giới không thể cung cấp: 100% chắc chắn
Đây có lẽ là tầng triết học thú vị nhất của câu chuyện.
Con người sống bằng xác suất.
Ta bước ra đường mà không biết chắc 100% một chiếc xe sẽ không lao lên vỉa hè.
Ta ăn một bữa cơm mà không xét nghiệm từng hạt gạo.
Ta yêu một người mà không có hợp đồng bảo đảm rằng mười năm nữa cảm xúc vẫn giống hôm nay.
Ta gửi email mà không thể biết chắc người nhận sẽ hiểu đúng từng chữ.
Cuộc sống hoạt động được bởi vì chúng ta chấp nhận một lượng nhỏ bất định.
Nhưng khi bộ não mắc vào vòng ám ảnh, nó có thể đòi:
Chứng minh cho tôi rằng chuyện xấu không thể xảy ra.
Ta đưa bằng chứng.
Nó hỏi:
“Có chắc không?”
Ta đưa thêm.
“100%?”
Ta đưa thêm.
“Nhỡ có ngoại lệ?”
Không có số lượng bằng chứng hữu hạn nào chứng minh được mọi điều trong tương lai.
Thế là cuộc điều tra không bao giờ kết thúc.
Đây là lý do đôi khi câu trả lời không nằm ở việc tìm thêm bằng chứng.
Mà nằm ở khả năng nói:
“Có thể.”
“Tôi không biết chắc.”
“Và tôi vẫn tiếp tục ngày hôm nay.”
Nghe như đầu hàng.
Nhưng trong nhiều trường hợp, đó lại là lúc ta ngừng cung cấp nhiên liệu cho cỗ máy.
ERP: không đánh nhau với con quái vật
Một trong những phương pháp tâm lý được sử dụng nhiều trong điều trị OCD là Exposure and Response Prevention – ERP, một dạng của liệu pháp nhận thức hành vi (CBT).
NIMH, NHS và NICE đều mô tả CBT có ERP là một phương pháp điều trị quan trọng đối với OCD. (National Institute of Mental Health)
Tên nghe hơi đáng sợ nhưng ý tưởng cốt lõi khá đơn giản.
Exposure: tiếp xúc có kiểm soát với thứ kích hoạt sự lo âu.
Response Prevention: không thực hiện nghi thức cưỡng chế quen thuộc để làm lo âu biến mất ngay lập tức.
Ví dụ đơn giản nhất:
Một người thường kiểm tra cửa 20 lần.
ERP không có nghĩa:
“Từ mai đừng khóa cửa.”
Không.
Ta vẫn khóa cửa bình thường.
Nhưng thay vì:
1Khóa
2→ kiểm tra
3→ kiểm tra
4→ kéo tay nắm
5→ chụp ảnh
6→ quay lại
7→ kiểm tra tiếp
mục tiêu có thể dần tiến tới:
1Khóa cửa
2→ rời đi
3→ lo âu xuất hiện
4→ không thực hiện chuỗi kiểm tra
Ban đầu rất khó chịu.
Não hét:
QUAY LẠI!
KIỂM TRA!
CHỈ MỘT LẦN THÔI!
Nhưng nếu không thực hiện nghi thức, người đó có cơ hội học một điều mới:
Lo âu có thể tồn tại mà mình vẫn chịu được.
Và:
mình không cần giải quyết mọi nghi ngờ bằng cưỡng chế.
ERP trên thực tế nên được thiết kế theo mức độ phù hợp và với trường hợp OCD đáng kể, việc thực hiện cùng chuyên gia được đào tạo thường hợp lý hơn là tự ép mình đối diện với những tình huống cực đoan. NHS mô tả quá trình này là làm việc với nhà trị liệu để chia vấn đề thành các phần và thực hành đối diện dần với nỗi sợ mà không dùng cưỡng chế để “sửa” nó. (nhs.uk)
Đừng biến việc “không cưỡng chế” thành một cưỡng chế mới
Đây lại là một cái bẫy.
Sau khi đọc đến đây, một người có thể nghĩ:
“Được rồi. Từ giờ mình tuyệt đối không được nghĩ.”
Nhưng đó vẫn là cố kiểm soát nội dung ý nghĩ, không phải mục tiêu của ERP.
Hoặc:
“Mỗi khi ý nghĩ tới, mình phải thiền chính xác ba phút để nó biến mất.”
Nếu mục tiêu của việc thiền trở thành:
“Tôi phải làm nghi thức này để đảm bảo ý nghĩ biến mất”,
thì ta có thể chỉ đổi chiếc áo cho cùng một vòng lặp.
Mục tiêu không nhất thiết là làm đầu óc sạch bong như một ổ cứng vừa format.
Đầu con người không hoạt động như vậy.
Ý nghĩ có thể tới.
Điều ta học dần là:
không phải ý nghĩ nào cũng cần được trả lời.
Bạn không cần tranh luận với mọi chiếc popup xuất hiện trên Internet.
Và cũng không nhất thiết phải tranh luận với mọi popup trong đầu.
“Nhưng nếu ý nghĩ đó thật thì sao?”
Đây là câu hỏi rất mạnh.
Vì nó gần như không thể thắng bằng logic.
Giả sử bạn trả lời:
“Không, điều đó không thật.”
Bộ não có thể hỏi:
“Làm sao biết?”
Bạn đưa 10 bằng chứng.
Nó hỏi:
“Nhưng bằng chứng thứ 11 đâu?”
Bạn đưa bằng chứng thứ 11.
“Có chắc bằng chứng này chính xác?”
Cuộc chơi không có điều kiện thắng.
Một cách tiếp cận khác là không tham gia vào phiên tòa vô hạn ấy.
Ví dụ:
“Có thể, cũng có thể không.”
“Mình không cần giải quyết câu hỏi này ngay bây giờ.”
“Đây là một ý nghĩ, không phải mệnh lệnh.”
“Mình sẽ để cảm giác khó chịu tồn tại một lúc.”
Điểm quan trọng nằm ở đây:
Những câu này không phải thần chú để lập tức khiến lo âu biến mất.
Nếu ta lặp chúng 300 lần cho đến khi cảm thấy “đúng”, chính chúng cũng có thể biến thành nghi thức.
Mục tiêu sâu hơn là tập sống mà không cần bộ não đóng dấu:
1ĐÃ XÁC MINH AN TOÀN 100%
lên mọi thứ.
Không phải suy nghĩ nhiều nào cũng là ám ảnh cưỡng chế
Ta cũng không nên gom tất cả những lần suy nghĩ nhiều thành OCD.
Một người vừa chia tay có thể nghĩ về người yêu cũ cả ngày.
Một người sắp thi có thể liên tục lo về điểm.
Một người vừa phạm lỗi trong công việc có thể ngồi phân tích lại chuyện đó.
Một người bị stress có thể nằm trên giường nghĩ:
“Mai phải làm gì?”
đến ba giờ sáng.
Những hiện tượng này có thể liên quan tới lo âu, rumination, stress hoặc nhiều cơ chế tâm lý khác.
OCD có những đặc điểm và tiêu chuẩn đánh giá riêng; chẩn đoán cần xem xét mức độ, thời gian, sự suy giảm chức năng, bản chất của ám ảnh/cưỡng chế và nhiều yếu tố khác. Việc đọc một danh sách triệu chứng trên Internet không đủ để tự kết luận. NIMH cũng nhấn mạnh rằng OCD liên quan tới những ám ảnh và/hoặc cưỡng chế không kiểm soát được, tái diễn và có thể ảnh hưởng đáng kể tới đời sống. (National Institute of Mental Health)
Khi nào một vòng suy nghĩ đáng để chú ý hơn?
Không cần đếm xem mỗi ngày mình có bao nhiêu ý nghĩ kỳ lạ.
Một câu hỏi hữu ích hơn là:
Nó đang lấy đi bao nhiêu phần cuộc sống của mình?
Đáng cân nhắc tìm hỗ trợ chuyên môn khi vòng suy nghĩ và cưỡng chế:
- chiếm nhiều thời gian;
- làm gián đoạn công việc hoặc học tập;
- khiến bạn né tránh những việc bình thường;
- ảnh hưởng mạnh tới quan hệ;
- khiến bạn liên tục phải tìm kiếm trấn an;
- buộc bạn thực hiện các nghi thức ngày càng phức tạp;
- hoặc gây đau khổ đáng kể.
OCD có các phương pháp điều trị dựa trên bằng chứng. Ngoài CBT/ERP, thuốc thuộc nhóm SSRI/SRI cũng có thể được sử dụng tùy mức độ và đánh giá lâm sàng; trường hợp nặng có thể cần phối hợp điều trị. (American Psychiatric Association)
Phần thuốc đương nhiên không phải kiểu:
“Đọc blog xong tự đi mua uống.”
Việc đánh giá và điều trị bằng thuốc thuộc phạm vi của bác sĩ.
Cái đầu không phải tòa án tối cao
Có lẽ sai lầm lớn nhất của chúng ta là tưởng rằng mọi thứ xuất hiện trong đầu đều phải có một lý do sâu xa.
Một ý nghĩ xuất hiện:
“Nếu mình làm chuyện kinh khủng này thì sao?”
Ta lập tức đào xuống:
“Tại sao?”
“Nó nói gì về con người mình?”
“Có phải tiềm thức đang tiết lộ điều gì?”
“Có phải đây mới là con người thật?”
Nhưng não là một cỗ máy sinh giả thuyết.
Nó mô phỏng tương lai.
Nó nối những thứ ngẫu nhiên.
Nó thử những kịch bản kỳ quặc.
Nó nhớ nhầm.
Nó tự tạo câu hỏi.
Nó tạo ra những thứ mà chính chủ nhân của nó không muốn.
Một đám mây có hình con voi không chứng minh rằng bầu trời đang nghĩ về voi.
Một ý nghĩ mang hình dạng bạo lực không tự động biến người nghĩ thành kẻ bạo lực.
Một ý nghĩ về bệnh tật không phải kết quả xét nghiệm.
Một nghi ngờ về tình yêu không phải giấy chứng nhận hết yêu.
Một suy nghĩ chỉ là một sự kiện tâm trí.
Điều khiến nó trở thành trung tâm vũ trụ đôi khi chính là chiếc ngai vàng mà ta đặt nó lên.
Bộ não giống một đứa trẻ sáu tuổi đang giữ chuông báo cháy
Hãy tưởng tượng có một đứa trẻ sáu tuổi được giao nhiệm vụ bảo vệ cả ngôi nhà.
Nó thấy một chút khói từ nồi cơm.
BÁO ĐỘNG!
Bạn chạy đến.
Không có cháy.
Ngày hôm sau nó thấy hơi nước.
BÁO ĐỘNG!
Bạn chạy đến.
Không có cháy.
Ngày hôm sau nó nhìn thấy ánh nắng đỏ phản chiếu trên cửa kính.
BÁO ĐỘNG!
Bạn vẫn chạy đến.
Đứa trẻ học được:
“Mỗi lần mình nhấn chuông, người lớn chạy tới. Vậy chắc mình đang làm đúng.”
Nếu muốn hệ thống báo động trở nên bớt nhạy, ta không nhất thiết phải tháo chuông.
Ta cũng không cần trách mắng đứa trẻ.
Ta phải dạy nó:
“Ừ, mình nghe thấy rồi.”
“Nhưng không phải tiếng chuông nào cũng cần cả đội cứu hỏa.”
Suy nghĩ ám ảnh đôi khi giống như vậy.
Não hét:
“Nếu thì sao?”
Ta không nhất thiết phải trả lời.
Não hỏi:
“Chắc chưa?”
Ta không nhất thiết phải kiểm tra lần thứ 21.
Não nói:
“Giải quyết chuyện này ngay!”
Ta có thể tiếp tục rửa chén.
Không phải vì ta đã chứng minh rằng mọi thứ an toàn.
Mà bởi vì cuối cùng ta chấp nhận một điều rất bình thường:
con người không cần chắc chắn tuyệt đối mới được phép sống tiếp.
Tổng kết
Suy nghĩ xâm nhập là những ý nghĩ, hình ảnh hoặc thôi thúc không được mời mà xuất hiện trong tâm trí. Chúng không tự động đồng nghĩa với mong muốn hay hành động.
Trong vòng ám ảnh-cưỡng chế, vấn đề có thể bắt đầu khi một ý nghĩ được đánh giá là cực kỳ nguy hiểm hoặc quan trọng. Lo âu tăng lên, ta thực hiện một hành vi hoặc nghi thức tinh thần để giảm lo âu, cảm giác nhẹ nhõm xuất hiện tạm thời, và chính sự nhẹ nhõm ấy có thể củng cố vòng lặp.
Thế nên nghịch lý nằm ở đây:
Ta càng cố đạt được 100% chắc chắn, bộ não càng tìm ra thêm một câu hỏi.
Ta càng cố không được nghĩ, ta càng phải kiểm tra xem mình có đang nghĩ hay không.
Ta càng bắt mọi ý nghĩ phải đứng trước tòa chứng minh mình vô tội, căn phòng xử án trong đầu càng đông người.
Đôi khi tự do không đến từ việc cuối cùng tìm được câu trả lời hoàn hảo.
Nó đến từ khoảnh khắc bộ não hỏi:
“Nhưng nếu thì sao?”
và ta có thể trả lời:
“Ừ. Có thể.”
Rồi đứng dậy.
Đi ăn cơm.
Vì ngoài kia còn cả một thế giới thật đang chờ, trong khi phiên tòa trong đầu vốn chẳng bao giờ có ý định tuyên án.
Tham khảo
- National Institute of Mental Health — Obsessive-Compulsive Disorder: When Unwanted Thoughts or Repetitive Behaviors Take Over
- National Institute of Mental Health — Obsessive-Compulsive Disorder
- NHS — Obsessive compulsive disorder: Treatment
- International OCD Foundation — About OCD
- American Psychiatric Association — Obsessive-Compulsive and Related Disorders
- American Psychological Association — Suppressing the “white bears”
- NICE — Obsessive-compulsive disorder and body dysmorphic disorder
Bình luận