Góc đọc sách của lớp cần một bóng đèn. Mỗi người thích có đèn. Mỗi người còn thích có đèn do người khác góp tiền.
Cho ba bạn một trò nhỏ. Không cần gom tiền thật. Chỉ dùng điểm.
Mỗi lần góp làm cả ba người lời một chút
Mỗi bạn được chọn Góp hoặc Giữ. Góp tốn 2 điểm của mình. Mỗi lần có một người góp, cả ba người, kể cả người góp, cùng nhận thêm 1 điểm. Nếu cả ba góp thì mỗi người nhận 3 rồi trừ 2 của mình, còn 1. Nếu chẳng ai góp, cả ba được 0.
| Có bao nhiêu người khác góp? | Mình giữ | Mình góp |
|---|---|---|
| 0 | 0 | −1 |
| 1 | 1 | 0 |
| 2 | 2 | 1 |
Ở mọi hàng, tự góp làm mình mất 1 điểm so với giữ. Nhưng cộng cả ba người, một lượt góp tạo 3 điểm lợi ích và tốn 2 điểm, tức nhóm lời thêm 1. Hai phép tính đều đúng. Một phép tính nhìn đúng túi của mình. Phép kia nhìn cả lớp.
Trong ví dụ, ánh sáng chung có hai tính chất của hàng hóa công trong phạm vi căn phòng. Thêm một bạn dùng ánh sáng không làm bạn khác tối đi, và khó loại riêng bạn không góp ra khỏi vùng sáng. Người hưởng lợi mà để người khác trả tiền thường được gọi là người đi nhờ.
Bảo mọi người tự giác hay đổi cách thu điểm?
Giả sử ban tổ chức thưởng 1,5 điểm riêng cho mỗi bạn góp. Bây giờ tự góp làm điểm của mình tăng 1 − 2 + 1,5 = 0,5 so với giữ. Với đúng quy tắc mới, cả ba đều muốn góp. Ta vừa thay động lực bằng một khoản thưởng, nhưng vẫn còn câu hỏi ai chịu trả 4,5 điểm thưởng khi cả ba tham gia.
Một phương án khác là thỏa thuận góp có điều kiện. Chỉ thu nếu đủ cả ba người, ai không góp thì cả dự án hủy. Nếu hai người kia đã ký, người cuối chọn giữa làm dự án và được 1, hoặc hủy và được 0. Nếu hai người kia không ký, một mình ký chẳng làm đèn sáng. Luật mới có thể tạo một kết quả hợp tác, đồng thời vẫn có thể kẹt ở chuyện mọi người chờ nhau ký.
Tự thử
Đổi lợi ích mỗi lần góp xuống 0,6 điểm cho mỗi người, giữ chi phí 2. Một lượt góp còn làm tổng điểm của cả nhóm tăng không?
Đáp án. Tổng lợi ích tạo ra là 3 × 0,6 = 1,8, thấp hơn chi phí 2. Một lượt góp làm tổng điểm giảm 0,2. Bây giờ cả phép tính riêng lẫn phép tính chung đều bảo giữ. Thấy ít người đóng góp chưa đủ để kết luận họ bỏ phí một dự án tốt. Hãy tính lợi ích chung trước.
Đọc tiếp trong series
- Bài trước. Bài 21 · Bóng của tương lai và ngưỡng để giữ lời
- Bài sau. Bài 23 · Bi kịch tài nguyên chung qua cái hồ có 12 con cá
- Mục lục 35 bài Lý thuyết trò chơi
Bài liên quan
Tài liệu tham khảo
- The Economy, CORE Econ. Mục 4.6 về hàng hóa công và hành vi đi nhờ.
Bình luận